Rrugës për Evropë

Fasadat e Potemkinit

2010-12-16T01:52:00.005+01:00

Fasadat për nga natyra nuk janë të qëndrueshme. Ato kanë vetëm një qëllim: të maskojnë vetëm për një kohë të shkurtër. Në procesin e integrimit evropian Kosova po rrezikohet një fenomen i quajtur Fasadat e Potemkinit. Këto fasada e ngadalësojnë procesin dhe, për më keq, krijojnë përshtypjen se jemi në rrugë të drejt për në Bashkimin Evropian. E kemi gabuar kthesën.

Me rastin e vizitës së Perandoreshës Ruse Katarina II në Krime me 1787, një nga ministrat e saj Grigori Potemkin, me qëllim të mashtrimit të saj, kishte urdhëruar ndërtimin e vendbanimeve false. Sipas kësaj ngjarjeje, Potemkini, i cili e kishte udhëhequr fushatën ushtarake ruse në Krime, i kishte lyer dhe kishte bërë fasada të reja në të gjitha ndërtesat e fshatrave që ishin të vendosura përgjatë lumit Dnieper (ku do të kalonte Perandoresha) me qëllim që ta impresionoj Perandoreshën dhe njëkohësisht të përmirësojë pozitën e tij në sytë e saj. Pjesa e shtëpive të cilat nuk shiheshin prej anës së lumit, ndërkaq, përshkruanin realitetin tjetër, të varfër, të pazhvilluar e të uritur, të Krimes së asaj kohe.

Rasti i Potemkinit është përdorur shpesh për të treguar ngecjen e procesit të integrimit te vendet e Evropës Lindore. Këtë ngecje, një studies i integrimit evropian (Wade Jacoby) e kishte quajtur “Harmonizimi i Potemkinit”. Në thelb të këtij fenomeni është “natyra e dyfishtë” e institucioneve shtetërore të cilat kanë për mision menaxhimin e harmonizimit të politikave me BE-në. Këto institucione ndërtohen në bazë të rregullave dhe strukturave të transferuara nga BE-ja dhe janë të pranueshme për vet BE-në, por ato nuk japin efekte pozitive dhe janë të pakuptimta për akterët lokal. Me fjalë tjera, institucionet të cilat e menaxhojnë procesin e integrimit evropian i krijojnë dy faqe, që përfaqësojnë dy realitete të ndryshme, një për Komisionin Evropian dhe institucionet e BE-së dhe tjetrën për qytetarët e Kosovës dhe të gjithë akterët lokal.

Sipas këtij fenomeni, raportet e BE-së me vendet e Evropës Lindore janë të karakterizuara nga një paradoks interesant. Përderisa BE-ja kishte bërë përpjekje të për të promovuar reforma specifike institucionale në Evropën Lindore – shpesh duke transferuar modelet e njohura nga Evropa Perëndimore – vendet aspirante ngurrojnë gjithnjë e më shumë që të tregojnë se për çfarë ndihme kanë nevojë saktësisht. Për elitat politike të vendeve të Evropës Lindore - sidomos për ministrat, zbulimi i detajuar i mangësive i ka dy anë: është parakusht për ndihmë nga jashtë por edhe rrezik i madh. Frika e tyre ka të bëjë me faktin se evidenca e detajuar e mosfunksionimit institucional mund të përdoret kundër vendit të tyre nga kundërshtarët e zgjerimit të BE-së. Rreziku është jashtëzakonisht i madh dhe, me çdo thirrje të Evropianëve për të shtyrë anëtarësimet e reja, kjo dilemë bëhet edhe më e madhe.

Elitat kombëtare të vendeve të Evropës Lindore i përgjigjen kësaj situate duke ndërtuar organizata në të cilat një element funksionon për klientët e brendshëm të organizatës përderisa tjetri përdoret të qetësuar patronët e BE-së. Natyra e dyfishtë e këtyre organizatave të cilat kanë për mision menaxhimin e harmonizimit të politikave me BE-në, tregon pse rregullat dhe strukturat e transferuara nga BE mund të jenë të pranueshme për vet BE-në, edhe pse ato mbesin të pakuptimta për akterët lokal. Njëra anë e tyre shërben për këta të fundit, tjetra për BE-në.

Po ta shikoni procesin e integrimit evropian në Kosovë, fasadat e Potemkinit mund ti gjeni kudo. Institucionet e Kosovës që merren me menaxhim të procesit janë të ndërtuara që të prodhojnë dokumente strategjike të integrimit të cilat as vetë nuk i përfillin. Shikoni Kornizën Afatmesme të Shpenzimeve, për shembull. Diku në fillim do të gjeni se Qeveria e Kosovës është e përkushtuar për procesin e integrimit evropian, se procesi i integrimit është prioritet strategjik etj. Edhe Plani I Veprimit për Partneritet Evropian e shpreh qartë se integrimi evropian është prioritet strategjik i vendit. Publikut kosovar dhe atij ndërkombëtar i thuhet pandërprerë se është ëndërr e kosovarëve që Kosova të integrohet në BE dhe se qeveria po bën çdo gjë që është e mundur për të realizuar atë qëllim. Shumë bukur!

Por, fillo të rrëmosh pak dhe fasada bie shpejt. Ky vend nuk ka kaluar as ligje, nuk ka alokuar as buxhet, nuk ka treguar as ndonjë vullnet të posaçëm politik për të avancuar në procesin e integrimit. Raporti i fundit i Progresit të Komisionit Evropian, Transparency International, Doing Bussines (Te Bësh Biznes) i Bankës Botërore, Reporterët pa Kufij etj, tregojnë realitetin e zymtë të Kosovës. Këto raporte që monitorojnë progresin e Kosovës në fusha të ndryshme janë në kundërshtim të thellë më atë që paraqet qeveria e Kosovës.

Për qytetarët e thjeshtë integrimi evropian nënkupton një jetë më të mirë, një afrim me Evropën. Për qeverinë, zgjatje të jetës në pushtet, e për Bashkimin Evropian, një Kosovë stabile, të qetë e demokratike, me treg të lirë, dhe të aftë të marrë mbi vete barrën e ligjeve të BE-së. Për dikë tjetër, është proces abstrakt i mbështjellë me vellon e hegjemonisë së re evropiane e për disa të tjerë është zhvillim ekonomik. Për dikë nuk dihet se çfarë është fare e për dikë tjetër është proces “ku do të bëhet mirë”. Pa marrë parasysh se si shihet ky proces nga njerëzit, ecja nëpër të mund të matet dhe nuk është abstrakte.

Thjesht, vetëm shikoni ligjet dhe buxhetin e shtetit dhe do ta kuptoni në masë të madhe përparimin ose stagnimin e vendit në procesin e integrimit evropian. Pra, shihni planet e qeverisë për ligjet që planifikohen të kalohen dhe buxhetin që i përcaktohet sektorëve të ndryshëm, e lehtë do ta keni të kuptoni se si po ecën Kosova në rrugën e saj drejt BE-së. Këto gjëra mund ti bëni sa për sy e faqe për të kënaqur BE-në, mund ti bëni për ta kënaqur opinionin publik dhe të gjithë akterët lokal, apo mund ti bëni që ti kënaqeni të dy anët. Procesi i integrimit është në rrugë të drejtë kur të dyja, edhe BE-ja edhe opinioni i brendshëm publik, shohin progres.

Gjatë vitit 2010 Kuvendi i Kosovës, për shembull, deri në muajin gusht (në përfundim të sesionit pranveror) ka miratuar gjithsej 42 ligje prej të cilave vetëm 9 figurojnë edhe në Strategjinë Legjislative. Pjesa tjetër e ligjeve të aprovuara janë ligje të cilat kanë qenë në procedurë gjatë viteve paraprake. Procedurat kanë filluar edhe për 39 projektligje tjera duke përfshirë këtu: 1 nga viti 2008, 5 të vitit 2009, dhe 33 tjera të hapura në 2009. Nga këto 33 projektligje ne procedurë, 19 janë projektligje që parashihen edhe në Strategjinë Legjislative 2010. Qeveria e Kosovës i qaset agjendës evropiane në mënyrë mekanike me ushtrime të cilat vetëm kanë për qëllim mbushjen e kutisë (tick the box) dhe konstatimin se veprimi është përmbushur. Për më shumë, agjenda evropiane në përgjithësi nuk është vendosur në qendër të planifikimit të dokumenteve strategjike. Zhvillimi i politikave, po ashtu, nuk shihet si parakusht për hartimin e legjislacionit. Kualiteti i legjislacionit, në anën tjetër, është i dobët dhe duhet të përmirësohet.

Duhet të ketë vullnet të shtuar politik për integrimin e Kosovës në BE nga ana e Qeverisë. Kjo kërkon adresimin e çështjeve të cilat identifikohen si sfida dhe kërkesa të Bashkimit Evropian në dokumentet si: Raporti i Progresit, Partneriteti Evropian, përfundimet e takimeve plenare dhe sektoriale te Dialogut të Stabilizim Asociimit dhe premtimet e bëra nga Qeveria e Kosovës lidhur me avancimin e agjendës evropiane për Kosovën. Po ashtu, përgatitja e politikave të Qeverisë duhet t'i paraprij legjislacionit dhe jo legjislacioni t’i prijë politikave. Duhet të bëhet, po ashtu, përgatitja paraprake e Koncept Dokumenteve për projektligjet në të cilat do të punohet në vitin në vijim si mënyrë përzgjedhjeje për projektligjet që arrijnë të futen në Strategjinë Legjislative. Një gjë e tillë jo vetëm se do të ndihmonte në respektimin e afateve të dhëna në Strategjinë Legjislative por do të kontribuonte edhe në planifikimin më të mirë të buxhetit për vitin e ardhshëm.

Tani, shikoni anën financiare. Buxheti I Kosovës nuk reflekton integrimin dhe adresimin e sfidave të Raportit të Progresit të Komisionit Evropian. Integrimi evropian nuk është prioritet buxhetor për Qeverinë e Kosovës. Procesi i hartimit të buxhetit merr pak për bazë prioritet e paraqitura në Planin e Veprimit për Partneritet Evropian. Masat e identifikuara për të adresuar sfidat që dalin nga Raporti i Progresit nuk janë pjesë e planifikimit buxhetor. Buxhetit të Kosovës, i tillë çfarë është sot, i mungon lidhja dhe koordinimi me Dokumentet e Planifikimit Indikativ Shumëvjeçar të BE-së (MIPD). Mungesa e koordinimit me donatorë, për më tepër, (dhe donatorëve në mes veti) ndikon negativisht për përmbushjen e kritereve të integrimit. Edhe pse nuk kemi arritur në këtë fazë, Kosova ende nuk ka filluar të përgatitet për të implementuar të gjitha fondet e IPA-s në formë të decentralizuar dhe të përgatitet për të pranuar dhe menaxhuar asistencën financiare nga BE-ja e cila do të vjen nga komponent III, IV dhe V të IPA-s.

Lidhja në mes të Kornizës Afatmesme të Shpenzimeve (KASH) dhe Planit të Veprimit për Partneritet Evropian (PVPE) dhe zbatimi i tyre në praktikë është e dobët dhe duhet të forcohet. Koordinimi i tyre është një nga sfidat kryesore për Kosovën në procesin e integrimit. Secila sfidë tjetër në këtë proces është e lidhur ngushtë me koordinimin dhe implementimin e këtyre dy dokumenteve strategjike të Kosovës. Po ashtu, duhet të llogaritet sa kushton PVPE për Buxhetin e Kosovës. Është e pakuptueshme dhe e palogjikshme që PVPE ende nuk ka vlerësim të ndikimit financiar në Buxhetin e Kosovës. Në momentin kur PVPE kostohet, përfshirja e tij në KASH dhe Buxhet lehtësohet jashtë mase. Për më shumë, Kosova do të duhet të filloj përgatitjet për të pranuar dhe menaxhuar asistencën financiare nga BE-ja dhe të koordinohet me Dokumentet e Planifikimit Indikativ Shumëvjeçar të BE-së (MIPD). Mungesa e kapaciteteve dhe përgatitjeve të duhura mund të shkaktojë humbjen e miliona eurove në asistencë financiare nga BE-ja, njëkohësisht duke rritur koston e procesit të integrimit për Kosovën.

Pa u mërzitur, bëni analizën e fundit. Ligjet planifikuara dhe buxheti duken bukur vetëm në letër. Për qytetarët e Kosovës këto dokumente që përfaqësojnë ligjet dhe buxhetin mund të krijojnë përshtypjen se Kosova është duke ecur mirë. Por ashtu sikurse Katarina, ata po shohin vetëm fasadat. Më thellë, brenda procesit, në anën tjetër të rrugës, vizitori tjetër po sheh pamje tjetër. Bashkimi Evropian sheh fytyrën tjetër të integrimit të Kosovës. E sheh një proces të varfër, anemik, të humbur. Fasadat për nga natyra nuk janë të qëndrueshme. Ato kanë vetë një qëllim: të maskojnë vetëm për një kohë të shkurtër. Nëse vazhdon kështu, populli i Kosovës do shoh shumë shpejt përtej fasadave. Atëherë do të jetë edhe më keq.

Shkenca kundër të tjerave

2007-12-09T20:04:00.024+01:00

Nga ky zbulim shkencor mund të lëkundet demokracia e mund ta fitojë një betejë religjioni. Hitleri do të rrotullohej në varr, Richard Dawkins mund të mos fle rehat, derisa John Stuart Mill, po të ishte gjallë, do të duhej ta mbronte fuqishëm “Mbi Lirinë”.

Para ca kohe The New York Times botoi një artikull (mund ta lexoni këtu) ku thuhet se shkencëtarët ishin shumë afër të vërtetonin se afrikanët, gjenetikisht, janë në nivel më të ulët intelektual dhe se kanë tru më të pazhvilluar se të tjerët. Nëse qëllon të jesh afrikan, me lëkurë të zezë, shanset janë shumë të mëdha që ti të jesh i një niveli intelektual më të ulëta sesa një mik u juaji amerikan, anglez apo kosovar. Jo sepse keni pasur edukim tjetër, kulturë tjetër apo edhe një jetë materiale më të mirë, por për faktin, që mund të mbështetet në shkencë, se afrikani gjenetikisht ka një tru që nuk i mundëson atij të jetë në të njejtin nivel intelektual me të tjerët. Po të kishte mundësi të lexonte New York Times-in sot, Hitleri do të rrotullohej në varr !!!

The New York Times, te pjesa e saj për shkencën, ashtu sikurse edhe gazetat e tjera me renome botërore, boton vazhdimisht artikuj interesant që raportojnë për zbulimet e mëdha shkencore. Dhe zakonisht ato zgjojnë reagimet e njerëzve për aq sa mund të zgjojë ato një artikull gazete. Komentojnë e shkruajnë, reagojnë e nuk besojnë, qindra e mijëra njerëz të zakonshëm e njerëz të shkencës. Kjo zgjat për një periudhë dhe pastaj botohet artikulli tjetër dhe kapitulli i temës mbyllet për të vazhduar me tjetrën. Krijohet një cikël që përsëritet vazhdimisht. Rrallë ndonjëherë ndodhë që zbulimet shkencore të shkaktojnë dridhje të mëdha shoqërore.

Zbulimi i fundit shkencor që u pasqyrua në këtë gazetë, ka gjasë që të ketë ndikim aq të madh në jetën shoqërore sa të arrijë deri atje sa të tund themelet e demokracisë dhe vlerat e saja themelore. Për më shumë, debati i përjetshëm në mes të shkencës dhe religjionit mund të bëhet edhe më i nxehtë duke pasur për bazë pohimin se tani religjioni mund të përdorë shkencën për të treguar dobësitë e vet shkencës. Pra, së pari, diskutimi akademik mund të shkojë deri te fakti se mund të ndodhë që për herë të parë shkenca të vërtetojë një teori e cila mund të lëkund demokracinë madje edhe në Amerikë dhe në Evropën Perëndimore. Dhe, së dyti, religjioni mund të fitojë së paku një betejë – jo krejt luftën- në raport me shkencën.

Nëse shkencëtarët kanë zbuluar se gjenetikisht afrikanët janë të një niveli më të ulët intelektual se të bardhët, teoria raciste për një racë superiore ndaj tjetrës mund të fitojë mbështetjen e shkencës. Pyetjet që ngrihen natyrshëm janë: Çfarë ndodhë, për shembull, me një nga shtyllat më të rëndësishme të demokracisë - e të cilat mund t'i gjejmë në themel të kushtetutave të vendeve demokratike - se “Të gjithë njerëzit janë të barabartë”? Apo çfarë mund të ndodhë me faktin se të gjithë njerëzit janë të barabartë pa marrë parasysh ngjyrën dhe vendin prej nga vijnë? Në nivele individuale, çfarë do të ndodhë me komunitetin afrikan në një vend më shumicë të bardhë? Me pyetje të tilla mund të vazhdohet pa fund, por më e rëndësishmja, mendoj unë, është çështja se si do ta tejkalojë demokracia problemin se, megjithatë, njerëzit nuk qenkan të barabartë.

Filozofët mund të thonë thjeshtë: njerëzit nuk janë kurrë të barabartë me njëri-tjetrin. Ata lindin të ndryshëm me përparësi ose disavantazhe ndaj njëri tjetrit. Aristoteli këtë e kishte quajtur barazi aritmetike që nënkuptonte faktin se biologjikisht njerëzit nuk mund të jenë të njejtë me njëri tjetrin. Pra, ashtu siç thuhet në këtë zbulim të fundit, se njerëzit nuk janë të barabartë me njëri tjetrin, ashtu kishin thënë dy mijë vjet më parë grekët e vjetër. Me një fjalë, filozofët nuk duhet të kenë problem me këtë teori sepse ajo vetëm sa e forcon bindjen e tyre se barazia sociale dhe ajo gjenetike janë dy gjëra krejtësisht të ndryshme. Është diçka krejt e ndryshme të mos jesh i barabartë para ligjit dhe diçka diametralisht tjetër të mos jesh gjenetikisht i barabartë me tjetrin. Demokracia për aq sa garanton barazinë para ligjit, po me të njejtën garanci shtyn përpara pabarazinë gjenetike. Ata që janë më të zotë e më të mençur, brenda kuadrit ligjor të shtetit demokratik, ecin përpara duke shfrytëzuar përparësinë e tyre mendore e fizike. Unë dhe ti mund të jemi të barabartë para ligjit (çështja se sa jemi të barabartë para ligjit, megjithatë, është mjaft e diskutueshme në qarqet e botës akademike), por ne të dy ka shumë shanse që të mos jemi të barabartë gjenetikisht, duke nënkuptuar këtu, përparësinë e lindur gjenetike por edhe investimin e vazhdueshëm në dije e shkencë. Ka dymijë vjet që filozofët thonë këtë gjë e pakkush iu vë veshin.

Por, ndërsa shkenca bën punën e vet, religjioni ka gjasë të përfitojë në masë të madhe nga ky zbulim shkencor. Shkenca kërkon fakte të matshme për fenomenet që ajo hulumton pa marrë parasysh vlerën e tyre shpirtërore apo emocionale. Edhe kur flitet për Zotin, duke mos iu shmangur rregullave të rrepta të saj, shkenca kërkon fakte për ekzistimin e tij. Dhe përderisa ajo nuk mund të vërtetojë me përpikëri se ai nuk ekziston, njëkohësisht, ajo nuk mund të vërtetojë se ai ekziston. Me një fjalë, shkenca ka për bazë arsyen, faktet dhe mendimin kritik, religjioni ka besimin dhe mossfidën ndaj rregullave të vetë fesë që fillojnë me pranimin e ekzistimit të Zotit dhe nënshtrimin e pasfiduar ndaj autoritetit të tij. Feja në parim thotë që njerëzit janë të barabartë para Zotit dhe kjo është më e rëndësishmja. Natyrisht, natyra njerëzore është e prirur të besoj se njerëzit janë të barabartë me njëri tjetrin. Fakti se unë mund të kem një ngjyrë tjetër lëkure apo mund të jem i lindur diku në Afrikë nuk mund të më bëjë mua më të dobët intelektualisht dhe mendërisht që në sekondat e para të lindjes sime. Në këtë rast, feja mbron parimin se njerëzit janë të barabartë (para Zotit), ndërsa shkenca po vërteton se, megjithatë, ne nuk qenkemi të barabartë. Teza e Richard Daëkins se religjionet janë arsyeja më e fuqishme për vrasjet e miliona njerëzve dhe për një botë të tillë që sot e trashëgojmë, mund të dobësohet nga fakti se me këtë zbulim shkenca mund të jetë arsye e luftërave të ardhshme dhe destabilizimeve politike të jashtëzakonshme brenda sistemeve politike demokratike. 1 me 0 për religjionin !!! Richard Dawkins mund të mos ketë më dëshirë ta lexojë NY Times.

Megjithatë, si ateisti më i famshëm në botë, Dawkins mund ta ketë përgjigjen për këtë problem që po e diskutojmë. Shkenca ka qëllimin e vet - për të cilin edhe ekziston – e që është e vërteta. Ajo nuk mund të ikë nga ai themel vetëm për shkak të bindjeve politike të njërit apo tjetrit. Nëse ka nevojë për ndryshime, atëherë ndryshoni demokracinë, do të mund të thoshte Dawkins. Për më tepër, shkencëtarët e dinë se zbulimet në shkencë mund të mos jenë të përhershme. Ato qëndrojnë deri atëherë sa të provohet se një zbulim është treguar të mos jetë i pranueshëm. Pra, nëse ky zbulim në NY Times mbetet i vërtetuar shkencërisht sot, kjo nuk do të thotë se më vonë, të tjerë shkencëtarë nuk do ta provojnë se kjo ishte gabim. Në të vërtetë, është ky parim i thjeshtë në bazë të të cilit funksion një makineri e mahnitshme sikur që është shkenca.

Më pak se Dawkins, ata që nuk duhet të flenë fare janë mbështetësit më të zjarrtë të demokracisë dhe të shtetit të së drejtës. Shkenca mund të vërtetojë se një Afrikan nuk është i barabartë me një të bardhë, por Kushtetutat e vendeve demokratike mund të vazhdojnë të mbrojnë themelin e demokracisë se ne jemi të barabartë. Problemi mund të zgjidhet lehtë duke argumentuar se për hir të paqes sociale ne duhet të vazhdojmë t’i trajtojmë të gjithë njerëzit si të barabartë. Së paku para ligjit.

Por problemi në fakt qëndron te liria individit. Neve të tjerëve (jo Afrikanëve) në lirinë tonë individuale të garantuar nga demokracia liberale na shtohet edhe një rreth tjetër: deklaratat raciste. Nëse deri më tani jemi dënuar për çfarëdo deklarate të bazuar në ngjyrë apo paragjykime të ngjashme raciste, tanimë deklarimet publike se një afrikan me ngjyrë të zezë është më i dobët intelektualisht se një i bardhë nuk mund të përbëjnë më thirrje të paargumentuara. Liria ime individuale, pra, është rritur në dëm të lirisë së tjetrit i cili ka ngjyrë tjetër nga unë. Në anën tjetër, hapësira e lirisë individuale së një afrikani është ngushtuar, sepse ai, ta zëmë, nuk mund të argumentojë se prapambeturia në Afrikë është vetëm si rezultat i kolonializmit dhe neo-kolonializmit. Demokracia liberale që garanton lirinë e individit deri në atë shkallë sa të mos e cenojë lirinë e tjetrit, ose duhet të ndryshojë vetë për shkak të këtij standardi të dyfishtë, ose duhet mohojë faktet shkencore dhe të vazhdojë me të vjetrën. Po të ishte gjallë, John Stuart Milli, i cili me aq pasion shkroi “Mbi Lirinë”, do të duhej ta mbronte veprën e tij sot.

Sidoqoftë, një mik imi, fizikant i doktoruar në Japoni, duke më dhënë një shembull, më zbehu dyshimin tim në lidhje me efektet shoqërore të këtij zbulimi. Shkenca, tha ai, ka më shumë se 150 vjet që e ka zbuluar se njeriu e ka prejardhjen prej majmunit. Dhe sot, një pjesë e madhe e botës ende besojnë se ai zbulim shkencor nuk është i vërtetë. E pra, vazhdon ai, nëse për një zbulim, ndër më të mëdhenjtë në historinë e njerëzimit, botës së ndikuar nga feja i është dashur më shumë se 150 vjet për të mos e pranuar këtë zbulim shkencor, atëherë unë duhet që lirisht të heq frikën se zbulimi i publikuar në NY Times do të ketë efekte të shpejta negative në jetërat tona dhe në sistemet tona politike. Miku im mund të ketë të drejtë në këtë drejtim.

Debati për shkencën e religjionin, me gjithë përparësitë dhe mangësitë që mund t’i ketë njëra apo tjetra, është duke vazhduar pandërprerë në botën e zhvilluar. Në një botë të vogël, siç është kjo e jona në Kosovë e Shqipëri, ne duket se nuk merremi fort me këto punë. Herët apo vonë, çështja e fesë dhe shkencës do të fillojë të debatohet edhe në mikrobotën tonë akademike. Një problem i madh që na shfaqet këtu është: A kemi çfarë të themi?

Kapërcimi i madh

2007-06-14T02:36:00.001+02:00

Kalimi në fazën post-ekzistenciale për shqiptarët kërkon ridefinim të kritereve për zgjedhjen e aleatëve. SHBA-të mbesim aleat i pamohueshëm, por raportet me Evropën duhet rishikuar. Harroni Evropën si kurva plakë! Evropa për ne tanimë është shumë seksi.

Për sa njihet historia jonë, shqiptarët kurrë nuk kanë qenë në pozitë më të mirë ekzistenciale sesa janë tani. Periudha politike, prej pas rënies së komunizmit e sidomos pas luftës në Kosovë dhe konfliktit në Maqedoni, reflekton një pozitë të jashtëzakonshme, të panjohur ndonjëherë në historinë tonë. Shqipëria tanimë është një shtet me demokraci të konsoliduar dhe me një rritje të admirueshme ekonomike; Kosova është në prag të pavarësisë së saj; Shqiptarët e Maqedonisë kanë avancuar pozitat e tyre kushtetuese me Marrëveshjen e Ohrit; Në Luginë të Preshevës dhe Mal të Zi, pas Millosheviqit pozita e shqiptarëve është më e mirë. Shqiptarët po futen në një epokë të re, të paprovuar ndonjëherë më parë.

Për herë të parë, ne jemi aleat me shtetet më demokratike dhe më të fuqishme të botës. Vizita e Presidentit Bush konfirmoi këtë zgjedhje. Superfuqia e vetme demokratike botës, përmes vizitës së presidentit të saj në Shqipëri, vërtetoi pozitën e mirë të shqiptarëve në raport me botën perëndimore. Përkrahja e vendosur amerikane për pavarësinë e Kosovës forcon më tej faktorizimin e shqiptarëve në Ballkan dhe fuqizon imazhin e tyre pro-perëndimor. Amerika ndihmoi shqiptarët në momentet kur tërësia jonë si komb rrezikohej. Wilsoni kur u Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve, Bushi i Vjetër kur kërcënoi Millosheviqin për Kosovën, Klintoni dhe çlirimi i Kosovës dhe, tash së fundi, vendimi i Bushit të Ri për pavarësinë e Kosovës. Këtë herë, zgjedhja e aleancave nuk është e gabueshme.

Pas pavarësisë së Kosovës shqiptarët kapërcejnë fazën e mbijetesës si komb dhe e ardhmja përcakton një ide tjetër madhore që duhet të shërbejë si udhërrëfyes për të ardhmen e kombit. Lufta për ekzistencë po shndërrohet në një betejë tjetër: lufta për zhvillim ekonomik në një botë që është duke u zhvilluar me ritme marramendëse. Mbijetesa e qenies do të zëvendësohet me luftën për mbijetesë ekonomike. Ky kapërcim i madh kërkon komplet një strategji të re kombëtare të zhvillimit. Elementet nacional-romantike, që ishin të mbizotëruese gjatë vizitës së Bushit jo vetëm te politikanët por edhe te shumica e opinion-bërësve, duhet të varrosen bashkë me fazën e mbijetesës së shqiptarëve. Analizat emocionale të politikës kombëtare të shqiptarëve duhet të mbesin relikte të së kaluarës.

Kjo fazë e re mund të kërkojë ridefinim dhe ripozicionim karshi aleancave të deritanishme. Nuk është se deri më sot kemi pasur mundësi të zgjedhim aleancat sepse është një periudhë e gjatë historike kur ne nuk kemi pasur mundësi zgjedhjeje, por ato na janë imponuar. Duke filluar prej Romës, nëpër Bizant e deri te pushtimi Osman, shqiptarëve iu është imponuar sistemi politik dhe ai ekonomik. Pas turqve, Kosova ishte pushtuar nga serbët dhe mbetja e saj në ish-Jugosllavi kishte më shumë karakter mbijetese sesa zgjedhje e aleancave për përforcimin e pozitës gjeostrategjike të kombit. Shqipëria u shndërrua në shtetin më komunist në botë duke huqur të dy sistemet për zhvillim të kombit: sistemin politik dhe ekonomik. Çështjet madhore ishin ekzistenciale; ishin çështje të mbijetesës si komb. Ajo periudhë e gjatë është duke përfunduar. Vizita e Bushit dhe pavarësia e Kosovës do ta rrumbullakojnë periudhën e luftës për ekzistencë të shqiptarëve. Faza e re është duke filluar.

Një fillim i mbarë do të ishte sikur ne ngadalë të fillojmë të heqim dyshimin ndaj Evropës. Ne nuk do të përballemi me problemet e mëdha të ruajtjes së tërësisë si komb dhe mund të mos kemi nevojë (jo sikurse deri më sot) për lidhje aleancash të cilat na garantojnë prezencën fizike si komb. Ajo kohë ka përfunduar dhe tani zgjedhja e aleatëve për duhet të bëhet duke u bazuar në kushte tjera. Këtu kam parasysh faktin që, në një botë “të rrafshët”, fuqia ekonomike së bashku me një ridefinim të qeverisjes, duke përfshirë këtu konsolidimin e vazhdueshëm të demokracisë, do të përbëjë faktorët kyç për zhvillimin e shqiptarëve.

Këto kritere të reja për definim të interesave kombëtare, pas kapërcimit të periudhës së fazës ekzistenciale, duhet kërkuar sidomos në krijimin e raporteve të ngushta me Bashkimin Evropian. Shtetet e Bashkuara të Amerikës do të vazhdojnë të mbesin një aleat i madh i shqiptarëve dhe për këtë ne duhet të bëjmë ç’është e mundur që ashtu të mbetet, por Evropa e Bashkuar do të kthehet në një aleat post-ekzistencial pa të cilën shqiptarët nuk do të mund ta projektojnë të ardhmen e tyre. Pas luftës në Kosovë e deri më sot, Bashkimi Evropian është donatori ma i madh i ndihmave për Kosovën. Më shumë se 1 miliardë euro janë dhënë në formë ndihmash në Kosovë, shumë më tepër se SHBA-të dhe çdo vend tjetër. Bashkimi Evropian mund të mos ketë fuqinë ushtarake dhe politike të ngjashme me SHBA-të, por fuqia ekonomike e BE-së është e barabartë me atë të SHBA-së. Dhe kjo fuqi ekonomike përbën kriterin më të rëndësishëm për të interesat tona kombëtare.

Mos më keqkuptoni! Me këtë nuk them që ne duhet të zgjedhim në mes Amerikës dhe Evropës. Një zgjedhje e tillë është vështirë të jetë racionale. Dua të them që ripozicionimi i shqiptarëve ndaj Evropës duhet të ndodhë sa më shpejt. Evropa deri vonë për ne ishte një kurvë plakë që tani duhet parë si një bukuroshe e re e sfiduese. Dyshimi i shqiptarëve ndaj Evropës është racional dhe Lufta e Kosovës e ka dokumentuar këtë herën e fundit. Intervenimi në Kosovë kishte karakter ushtarak dhe Bashkimi Evropian ende është shumë larg një fuqie ushtarake (po të konsiderojmë shtetet anëtare veq e veq atëherë fuqia ushtarake konvencionale e Evropës do të renditej menjëherë pas SHBA-së). Në fakt, rasti i Kosovës ishte një nga arsyet kryesore për një ridimensionim të politikave të mbrojtjes së BE-së. Arsyet për këtë janë pjesë e stadit momental të BE-së dhe të vendimmarrjes në Bashkimin Evropian, elemente të cilat nuk mund të jenë pjesë e këtij shkrimi, sepse kërkojnë rreshta e fjalë shumë më tepër sesa që ky blog i vogël mund të përmbajë. Asokohe, kishim nevojë shumë më tepër për Amerikën sesa për Evropën. Në fazën post-ekzistenciale, nëse roli i Amerikës për shqiptarët ka mbetur i njëjtë, roli i Evropës për interesat tona kombëtare është rritur shumë herë.

Roli i Evropës për ne është vendimtar sepse tash e tutje do ta kemi shumë të vështirë që klithjet tona të para ti kemi të bazuara në mbrojtje fizike të kombit. Ekzistenca fizike e shqiptarëve, pas intervenimit të NATO-s nuk diskutohet. Ajo është një çështje e mbyllur. Çfarë duhet diskutuar tani e tutje është fakti se si do t’i shohim interesat tona dhe si do ta bindim edhe vetën por edhe BE-në se, pas kapërcimit të madh, neve Evropa na duhet po aq sa edhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Po e them prapë që aleancat e shqiptarëve tash e tutje duhet të kenë për bazë faktorin ekonomik dhe jo emocionet irracionale. Dhe këtu Evropa është e pakontestueshme. Duke mos bërë zgjedhje në mes Amerikës dhe Evropës, ne shumë lirshëm mund t’i rrisim vlerën dhe peshën aleancës me Bashkimin Evropian për arsye që do të jenë plotësisht në interesa të zhvillimit të shqiptarëve.

Duhet pasur parasysh faktin se lidhjet dhe komunikimet e shqiptarëve me Evropën vetëm sa do të vijnë e rriten. Kjo rritje nënkupton ngritjen e komunikimeve dhe bashkëpunimit në çdo fushë e sidomos në fushën ekonomike. Do të jetë Evropa shumë më tepër sesa Amerika ajo me të cilën do të ballafaqohemi përditë dhe prej të cilës do të kemi leverdi më të madhe ekonomike. Një studiues i zgjerimit të Bashkimit Evropian thotë që vendet e Ballkanit Perëndimor, ku bëjmë pjesë edhe ne, do të duhet të përdorin një “veprim retorik” për të përfituar sa më shumë nga BE-ja. Kjo nënkupton faktin që duke përpiluar politikat e tyre të jashtme e të brendshme, shqiptarët duhet të kërkojnë atë që vendet e Bashkimit Evropian e kanë tanimë-demokracinë e konsoliduar. Duke u bazuar në kërkesa për më shumë demokraci – dhe prandaj më shumë lidhje me BE- shqiptarët duhet të shfrytëzojnë përfitimet ekonomike të BE-së për të vazhduar të qetë periudhën e re historike të tyre që fillon pas pavarësisë së Kosovës. Më shumë lidhje me BE-në, më shumë përfitime ekonomike. Tash e tutje, aty ku ka më shumë përfitime ekonomike, ka më shumë interesa të shqiptarëve.

Lidhjet e ngushta me Evropën do të jenë në interesa kombëtare të shqiptarëve. Fuqisë ushtarake amerikane, edhe ashtu prezente përmes NATO-s, do t’i bjerë rëndësia për ne shqiptarët. Të gjitha të tjerat do të na vinë nga BE-ja. Reformat e thella administrative dhe shumëçka tjetër, që në fakt thjesht mund të definohet si interes kombëtar i shqiptarëve, vjen nga Evropa më shumë se nga çdo vend tjetër. Në listën e aleatëve të shqiptarëve, Amerika ishte dhe ende është e para. Në listë ishin ca vende të zbrazëta e pastaj diku më poshtë, në vendin e dytë, vinte Evropa duke bartur vellon e mosbesimit i cili ishte shtuar shumë pas luftërave në Bosnje e Kosovë. Bëjmë mirë që ta ndryshojmë pak listë. Le të mbetet Amerika aty ku është, por le ti bashkëngjitet Evropa. A nuk mund të kemi dy aleat të fuqishëm në vendin e parë në listën e interesave tona kombëtare?!

Vetëvendosja, megjithatë, është e shëndetshme për Kosovën

2007-03-22T00:01:00.000+01:00

Disa pyetje për Robert A. Dahl, Joseph Schumpeter dhe David Easton

Prej protestave te shkurtit Vetëvendosja pothuajse është satanizuar nga pushteti dhe shumica e medieve në Kosovë. Akuzat kanë shkuar prej leninizmit në vepër e deri te lidhjet e ngushta me shërbimin sekret serb. Lideri i saj bashkë me disa aktivistë tjerë është arrestuar dhe burgosur. Për disa njerëz, këta aktivistë janë shpallur tradhtarë e për disa të tjerë, përbuzja është e pashmangshme. Por, a duhet parë vërtetë Vetëvendosjen (VV) prej kësaj prize, apo ajo përfaqëson më shumë se kaq? Po të konsultoni njerëz të mençur si Robert Dahl e David Easton hesapi mund të mos ju dalë aq negativ. Në fakt, po të mendoni pak më thellë, VV mund të shihet si fillim i një raporti të ri në mes pushtetit dhe qytetarëve. Nuk po mahitem!

Personalisht nuk pajtohem me shumëçka që përfaqëson VV. Thirrja për dhunë (revolucionet sot ndodhin vetëm në teknologji!), fjalimet e majta radikale politike, marrja e pushtetit ‘nga populli’, pretendimet e të folurit në emër të popullit, etj, janë të gjitha pjesë të VV të cilat nuk i përkasin bindjeve dhe natyrës sime. Megjithatë, VV ka anët pozitive dhe nuk është mirë satanizohet. Së pari, ajo çfarë po bën VV shkon përtej personalitetit të Kurtit dhe nuk mund të personalizohet. Së dyti, jam i bindur që në botën e civilizuar sulmohen idetë e jo individët. Së treti, VV duhet admiruar për guximin dhe vullnetin qytetarë për të mos pranuar autoritetin që vjen nga pushteti pa një dozë dyshimi. Larg nga analizat ditore të medieve, teoritë konspirative dhe emocionet e çastit, shpjegimet për VV duhet kërkuar tjetërkah.

Thelbi nuk ka të bëjë me atë se a ka të drejtë VV në atë çfarë kërkon. Më tepër se kaq, duhet parë ndikimin që VV e ka në demokracinë dhe shoqërinë civile kosovare. Dy mendime kryesisht të kundërta për teorinë e demokracisë i kanë dhënë dy mendimtarë të famshëm të shekullit XX: Robert Dahl dhe Joseph Schumpter. I pari mbron idenë se pjesëmarrja është pjesë e pandashme e demokracisë e cila shërben si matësi më i mirë për demokracinë e një vendi. I dyti thotë që demokracia është e mjaftueshme nëse votohet në zgjedhje dhe të tjerat në mes dy zgjedhjeve nuk janë të rëndësishme

Po ta merreni Schumpeterin, për shembull, një bisedë e shkurtër mes tij dhe VV mund të dukej kështu:

VV: Liderët po i tradhtojnë interesat e popullit.
Schumpeter: Populli duhet të dalë në zgjedhje. Të tjerat i bën elita politike.
VV: Po kjo elitë nuk ka legjitimitet ta nënshkruaj këtë lloj pavarësie.
Schumpeter: Ju keni votuar si popull dhe kjo është e mjaftueshme.
VV: Ne nuk kemi votuar për të na shitur vendin
Schumpeter: Atë e dinë më së miri elita politike. Populli është injorant. Nuk i kupton shumë gjëra.
VV: Po pjesëmarrja? A nuk është ajo pjesë e demokracisë? A nuk duhet të pyetet populli gjatë gjithë kohës?
Schumpeter: Pjesëmarrja në jetën politike në demokraci nuk është e rëndësishëm sepse e zbeh efikasitetin e qeverisjes. Mjaftojnë zgjedhjet. Çdo gjë në mes e bën elita politike. Ata janë kompetentë. Populli nuk di gjë.

Robert Dahl, në anën tjetër, do të thoshte që demokracia ka nevojë për pjesëmarrje dhe ajo çfarë bën VV nuk duhet të shihet si negative dhe pa peshë për të ardhmen e Kosovës.

VV: Po na thonë që liderët janë të zgjedhur me vota dhe për këtë ata kanë të drejtë të vendosin për të ardhmen e Kosovës.
Dahl: Në demokraci ka nevojë për pjesëmarrje të vazhdueshme dhe kjo çfarë ju bëni është asgjë më shumë e as më pak se pjesëmarrje nga qytetarët në demokraci.
VV: Po na thonë ne nuk jemi kompetentë të flasim për të ardhmen.
Dahl: Vendimmarrja në demokraci duhet të përfshijë qytetarët sa më shumë që të jetë e mundur. Ju jeni qytetarë dhe po provoni të ndikoni në vendimmarrje. Nuk ka asgjë të keqe në këtë punë.
VV: A duhet të pyeten qytetarët për vendimet e liderëve në lidhje me të ardhmen e vendit?
Dahl: Populli duhet të jetë i përfshirë sa më shumë që është e mundur në ‘përpilimin e agjendës’.

Shtoni këtyre dy bisedave edhe një tjetër – David Easton. Shkencëtari i famshëm politik, në mes tjerash, për teorinë e sistemeve do të mund të vendosej në anën e Dahl-it. Sipas teorisë së tij, sistemet politike përbëjnë një qark që përbëhet nga ‘kërkesat’ (demands) që vijnë nga publiku dhe shoqëria civile, të cilat pastaj ‘procesohen’ për një kohë të caktuar nga qeveria, prej nga kemi si rezultat ‘outputet’ (p.sh: politikat publike). Qytetarët i vlerësojnë këto outpute dhe pastaj japin ‘feedback’-un e tyre duke formësuar prapë kërkesat e tyre, njëkohësisht duke krijuar qarkun e sistemit politik demokratik.

VV: A është aq negativ protesta jonë në rrugë?
Easton: Përkundrazi, kjo rritë ‘kërkesat’ për sistemin dhe njëkohësisht rrit presionin e qeverisë për të reaguar
VV: Vetëm disa media reagojnë ndaj asaj që vjen nga qeveria.
Easton: Mediet nuk mjaftojnë. Ato janë një nga ‘inputet’ e sistemit, por demokracia kërkon më shumë. Ajo kërkon inpute edhe nga pjesët tjera të shoqërisë civile. Ju mund ta shihni veten në këtë pjesën tjetër duke garuar për ‘kërkesën’ tuaj.
VV: Disa nga qeveria na akuzojnë se po kërkojmë të marrim pushtetin.
Easton: Është e natyrshme që qeveria të reagoi në mënyrë të tillë. Ju bëni pjesë ndër inputet e fuqishme e prandaj reagimi i tyre është më i ndjeshëm dhe më i shpejtë.

Po të shohim nga ky këndvështrim, VV është e nevojshme dhe e shëndetshme për demokracinë në Kosovë. Fakti se neve mund të na duket se ata përfaqësojnë ide ekstreme të majta, nuk duhet të shërbejë si pretekst për të demonizuar një lëvizje të tillë. Një vështrim pak më i thellë i saj dhe ne mund të shohim se VV, megjithatë, përfaqëson elemente të shëndetshme të një sistemi demokratik në lindje. Të protestosh është e drejtë e gjithkujt në botën e lirë. Parullat që shfaqen në protesta janë të paparashikueshme. Në Londër, për shembull, ju mund të shihni protestues që thonë për Tony Blair të tilla gjëra që ne në Kosovë ende nuk i kemi menduar fare. Në Washington, protestat ndaj presidentit Bush shkojnë në ekstreme ku ai mund të krahasohet edhe me Hitlerin. Nëse ju kujtohet Franca e vitit të kaluar gjatë trazirave, atëherë ajo çfarë ndodhi në Kosovë në Shkurt nuk dallon shumë, përveçse në sasi.

Dallimi kryesor është te reagimi i pushtetit ndaj protestave. Njerëzit nuk vriten për shkak se protestojnë. Para se të vrasësh, janë 100 mënyra tjera për të shpërndarë turmën e njerëzve. Për këso rastesh në gjithë botën akuzohet pushteti e jo protestuesit. Çdo burgosje qw tejkalon suazat e ligjit, mban rrezikun të shihet si politike. Burgosja e Kurtit, shumë lehtë mund të interpretohet si politike ‘e porositur’ nga pushteti për të eliminuar ‘kërkesat’ e rënda që mund t’i shkojnë sistemit. Kjo që po them, megjithatë, nuk arsyeton thirrjet për dhunë. Dy njerëz kanë vdekur në protestë dhe për këtë dikush duhet të jap përgjegjësi. Në Francë, edhe pse ishin arrestuar qindra njerëz, në fund të fundit, qeveria kishte filluar të mendonte për arsyet e protestave të tilla e jo për të shpallur tradhtarë, konspiratorë e kush e di se çfarë, protestuesit. Tash së fundmi, dy policë që kishin shkelur rregullat dhe kishin përdorur dhunë më shumë sesa lejohet janë burgosur. Trazirat shërbyen për një analizë të thellë dhe shkundje të raporteve në mes të shumicës së bardhë franceze dhe shtresave të varfra që jetojnë në paralagjet e getoizuara (banlieus).

Për arsye të ngjashme VV përfaqëson më shumë sesa personalitetin e Kurtit. Ajo është pjesë e profilizimit të raporteve në mes të pushtetit dhe qytetarëve. Ky raport, në Evropë sidomos, përbëhet nga një dyshim i vazhdueshëm nga qytetarët në lidhje me atë se çfarë vjen nga pushtetit. E para gjë që qeverive iu bie ndërmend kur komunikojnë me publikun, është fakti që ata e dinë se publiku i edukuar në Evropë do të dyshoj në çdo ‘output’ të qeverisë. Autoriteti në demokracitë e zhvilluara nuk përfillet shumë dhe gjithmonë shihet me një dozë dyshimi. VV është vetëm fillimi i një relacioni të tillë në mes të pushtetit dhe qytetarëve. Easton thotë që sa më shumë kërkesa që vijnë nga qytetarët, qeveritë janë nën presion të vazhdueshëm për të ‘prodhuar’. Nëse kërkesat bien dhe qytetarët pranojnë çdo gjë që vjen nga qeveria, produkti i qeverisë bie paralelisht me kërkesat.

E pra, pavarësisht nga idetë që VV përfaqëson, e me të cilat dikush mund të pajtohet e dikush tjetër jo, thelbi i VV duhet parë më larg se analizat e ditore. Dhe rezultatet nuk mund të aq negative siç janë paraqitur. Përkundrazi, fryma e re e dyshimit të përhershëm për pushtetin është një element i pashmangshëm i të ardhmes.

Robert Dahl e David Easton do të protestonin atë ditë në Kosovë. Jospeh Schumpeter jo.

Mendësia e re e adaptimit

2006-07-26T16:25:00.000+02:00

Ne duhet të mësohemi të mësojmë pandërprerë dhe të transformohemi vazhdimisht. Këtu është çelësi i së ardhmes sonë më të mirë.

Jamie Shea ishte një anglez tipik. Sensi I tij I humorit ishte gjithmonë bashkë me të, edhe atëherë kur ai fliste seriozisht. Përzierja e humorit, seriozitetit dhe pesha e fjalëve te tij, e bënin atë një njeri të këndshëm për kafe dhe biseda joformale. Bashkë me një grup shokësh u takuam me këtë figurë të njohur për kosovarët dhe kaluam rreth një orë duke biseduar e duke diskutuar tema të ndryshme, prej rolit të NATO-s në Afganistan, fuqinë akademike të universiteteve britanike, e deri te e ardhmja e Mitrovicës së veriut. “Cila është perspektiva juaj për të ardhmen?”, pyeti ai, menjëherë sapo u ul dhe u rehatua ne ulësen prej lëkure në një lokal të njohur në Prishtinë.

Ai ishte i interesuar të dëgjoi mendimin tonë për të ardhmen e këtij vendi. Në fakt, pyetja që ai shtroi që në fillim, nuk ishte e jashtëzakonshme e as që ishte e befasishme. Sidoqoftë, në këtë shkrim nuk e kam ndërmend të merrem me bisedën që zhvilluam së bashku sepse ajo ishte joformale dhe më se e zakonshme për secilin prej jush qe po e lexoni këtë artikull. Në fakt, ishte një pyetje interesante qe ai na bëri që në fillim të bisedës me të, e cila me ftoi që të reflektojë për një çështje që për fat te keq nuk është duke I preokupuar aspak kosovarët. Si do të duket e ardhmja?

Çfarë do qoftë, e ardhmja nuk duhet shikuar me iluzione. Në fakt, ajo është një realitet i ashpër të cilin duhet përballur. Natyrisht, brenda kornizave të këtij shkrimi të shkurtër nuk është e mundur të parashikohet e ardhmja, por, njëkohësisht, mund të reflektohet minimalisht për të. Ndoshta, e gjitha duhet të filloj me një adresim serioz, të liderëve të Kosovës, këtij populli për të na përballur drejtpërdrejtë me realitetin e ashpër që do ta takojmë së shpejti. Dhe ky fillim i përballjes me realitetin duhet të jetë i ndershëm. Edhe pse kundër frymës makiaveliste të politikës, ndershmëria te demokracitë e zhvilluara është parim i padiskutueshëm. Jo gjithmonë, kuptohet, por ndershmëria në politikë duhet të aplikohet në disa raste për t’iu shërbyer disa qëllimeve të caktuara për të mirën e popullit. Kosova ka nevojë për këtë ndershmëri politike. Dhe duke e shfrytëzuar atë, politika mund të trasojë idenë për rrugën e tonë drejt së ardhmes. Nganjëherë, duke qenë e ndershme, politika arrin qëllimet e saj dhe në rastin tonë, liderët duhet të jenë të ndershëm me ne me qëllim që të na shpjegojnë një element kyç i cili do të përcaktoj të ardhmen: adaptimin ndaj ndryshimeve të vazhdueshme. Ata duhet të fillojnë të krijojnë një klimë politike dhe sociale ku do të fillojnë t’i shpjegojnë popullit, drejt dhe ndershëm, se duhet ndryshuar drejtimin (nuk flas për pavarësinë këtu sepse atë e konsideroj punë të kryer).

Po mundohem të përshkruaj, pjesërisht, kuptohet, se si do të mund të dukej fillimi i së ardhmes sonë. Mundohuni të imagjinoni një fjalim të Presidentit të Kosovës drejtuar popullit. Ky do të ishte një fillim i mbarë. Fjalimi mund të dukej kështu:

“Kosovarë të dashur, ka ardhur koha që ta shohim realitetin drejt në sy. Duhet ta shohim në sy, sepse, kjo është e vetmja rrugë për të parë drejt të ardhmes. E ardhmja e vendit tonë do të jetë e ashpër. Nuk do të jetë e lehtë. Gjërat do të lëvizin shumë shpejt. Ndryshimet do të jenë të mëdha dhe të dhimbshme. Ne duhet të mësohemi të përballemi me këto sfida dhe të duhet përgatitemi për të ecur përpara. Kjo rrugë do të kërkojë sakrifica dhe punë shumë më të madhe sesa kemi bërë deri më tash. Pavarësia na ka gjuajtur në një fazë tjetër të jetës sonë. Problemet me të cilat do të përballemi tash e tutje, do të kenë natyrë tjetër dhe rrjedhimisht ato kërkojnë një qasje tjetër.

Njerëzit e mi të dashur, ne nuk jemi të përgatitur për këto sfida. Siç e dini, ne kemi një ekonomi të dobët, një sistem shkollimi që nxjerrë njerëz të papërgatitur për të ardhmen dhe kemi një administratë edhe më të dobët e të paftë për tu përballuar me sfidat që na presin. Ne jemi populli më i varfër në Evropë dhe shumë tregues na thonë që do ta mbajmë këtë pozitë. Ne ende kemi një pjesë të madhe të popullit që jeton në varfëri të skajshme dhe kemi më shumë se gjysmën e fuqisë punëtore që bredh rrugëve. Ne kemi, ju mund të thoni, diçka që popujt tjerë nuk e kanë. Ne kemi shpresën se një ditë do të bëhet më mirë. Por ky optimizëm, kjo shpresë, se një ditë gjërat do të bëhen më mirë, nuk duhet të na hutojë e të na mbajë në gjendje dëliri se gjërat do të ndryshojnë vetë. Për këtë, ne duhet të ndryshojmë drejtimin. Nuk jemi në rrugën më të mirë. Duhet të marrim një rrugë tjetër e të vrapojmë shpejt sa nuk është bërë vonë.

Përderisa ne ecim, kosovarë të dashur, bota është duke vrapuar. Ajo ka ndryshuar shumë dhe, njëkohësisht, është zvogëluar shumë. Ne duhet të jemi të vetëdijshëm dhe të shohim se ndryshimet që ndodhin në një cep të botës do të ndikojnë në jetën tonë këtu. Ndryshimet dramatike në Kinë dhe Indi, deshëm apo nuk deshëm, do ta ndikojnë jetën tonë në atë masë, sa që ato do të ndryshojnë vazhdimisht. Mendoni për një çast, derisa jeni duke dëgjuar këtë adresim timin, për shembull, se sa prej jush keni veshur këpucë kineze. Mendoni dhe për çmimin, sa kanë kushtuar ato. Do ta kuptoni qëllimin tim menjëherë. Ne duhet të përballemi me këto sfida. Zhvillimet në Azi, sado që larg na duket ajo, do të ndikojnë drejtpërdrejtë në Kosovën tonë të vogël. Do të ndikojnë për aq sa ato zhvillime nuk mund t'i anashkalojmë.

Për këtë arsye, tash e tutje, zhvillimi i vendit tonë, është i lidhur ngushtë me një parim, i cili do të shndërrohet në udhërrëfyesin tonë të së ardhmes: me adaptimin. Ne duhet të mësohemi të adaptohemi ndaj ndryshimeve globale. Për ne, adaptim do të thotë dëshirë për të mësuar. Ne duhet të mësohemi të mësojmë vazhdimisht. Ne duhet të mësojmë të transformohemi vazhdimisht. Te fëmijët tanë, ne duhet të gjejmë mënyrat më të mira për t’iu mësuar ata se adaptimi dhe transformimi i vazhdueshëm do të jetë pjesë e jetës së tyre dhe se rruga drejt një të ardhme më të mirë do të kalojë përmes këtyre parimeve. Adaptimi ndaj ndryshimeve është e vetmja rrugë për të siguruar një të ardhme më të mirë, një jetë më të mirë për të gjithë ne. Për më shumë, përshtatja ndaj realiteteve të reja, kryesisht ekonomike, është e barabartë me zhvillimin e shoqërisë. Të ndryshosh, të adaptohesh, përveç tjerash, do të thotë zhvillohesh.

E pra, të dashur kosovarë, ne duhet të mendojmë për çelësin që do t'i sigurojë shoqërisë sonë këtë aftësi për ndryshim. Nuk është e vështirë, do të thoni ju sepse e gjitha i mbetet barrë e arsimimit. Dhe ashtu është. Ne duhet të bëjmë çmos që fondet për arsimim të rriten sa më shumë që të jetë e mundur. Reformat e thella duhet të fillojnë dhe arsimi duhet të marrë pamje tjetër. Të gjitha të tjerat janë rezultat i nivelit të arsimimit. Investimet e vazhdueshme – dhe parësore, në arsim janë mundësia e vetme që fëmijët tanë të kenë një të ardhme të barabartë me fëmijët tjerë nga vendet e botës në zhvillim. Në këtë drejtim, besoj se e keni të qartë që ne, edhe kur krahasohemi me fqinjët, në këtë fushë jemi mbrapa. Në Maqedoni, për shembull, Universiteti i Shkupit shpenzon pothuajse dy herë më shumë fonde, për kokë studenti, sesa Universiteti i Prishtinës. Neve na duhet ta ndryshojmë këtë realitet. Për aq sa duket i komplikuar, çelësi drejt një të ardhme më të mirë e më të sigurt, është po aq i thjeshtë.

Drejt këtyre ndryshimeve, ne duhet të eliminojmë një lloj mendësie që na ka ngarkuar mendjet tona. Së pari, ne duhet të heqim nga mendja jonë, që tani, se gjërat do bëhen më mirë pa qenë ne pjesëmarrës në këto ndryshime. Duhet ta heqim nga mendja se të tjerët, po deshën, do na ndreqin jetën tonë. Kjo mendësi duhet të jetë pjesë e së kaluarës dhe ajo duhet të zëvendësohet me një mentalitet tjetër. Kjo frymë e re duhet të përshkohet nga dëshira e vazhdueshme e jona për të mësuar dhe për të qenë në hap me botën në zhvillim. Dhe natyrisht, mendësia e re do të eliminojë vetëkënaqësinë se gjërat po shkojnë mirë. Mendimi kritik duhet të bëhet pjesë e punës sonë të përditshme dhe ne në asnjë moment nuk duhet të lëshohemi dhe të mendojmë se tani kemi arritur atë që dëshirojmë.

Kosovarët e mi të dashur, e ardhmja jonë, përveç nga ndryshimet e vazhdueshme, që nënkuptojnë dëshirën e madhe për të mësuar, siç e përmenda më sipër, do të jetë e lidhur dhe me vrapim. Ky vrapim përfaqëson faktin se e ardhmja jonë më e mirë do të garantohet vetëm nëse ndryshimet e nevojshme në shoqërinë tonë kryhen shpejt. Me vrap. Hapi i zhvillimit e kërkon këtë. Paramendoni Kosovën si një garues në mesin e 200 vrapuesve tjerë. Në këtë garë ku dikush vrapon më shpejt e dikush më ngadalë, e rëndësishme është të vrapohet. Nëse ndalemi ne do të mbesim të fundit dh kjo është gjëja që më së paku e dëshirojmë ne si kosovarë. Nga ky vrapim do të varet niveli i jetës sonë. Këtë lloj të vrapimit nuk e kemi përcaktuar ne, por forcat tjera globale duke përfshirë këtu në masë të madhe Kinën dhe Indinë. Dhe prandaj, ne duhet të vrapojmë shpejt përpara e të mos ndalemi as edhe për një çast. Në fund, ju duhet ta kuptoni se me një fjalim timin politik nuk zgjidhet e ardhmja. As nuk ndryshohet gjendja ekonomike dhe sociale. Le të shërbejë, pra, ky fjalim imi si një hyrje drejt një horizonti krejt tjetër, drejt një rruge të ndryshme nga ajo që jemi duke e ndjekur. Të gjitha këto kërkojnë mund dhe punë të pandërprerë, energji të pashtershme dhe dije. Sidoqoftë gjysma e së mirë është kur kuptohen problemet dhe adresohen ato. Gjysma tjetër mbetet për tu bërë.

Ju Faleminderit. “

Duke u kthyer në realitet, atë ditë, Jamie Shea bëri një pyetje të thjeshtë, por shumë të rëndësishme. Sikur të mendonim më shumë, të studionim më shumë dhe të punonim më shumë, çështjet e tilla të rëndësishme, siç është e ardhmja jonë, do të kishin përgjigje pozitive dhe të qartë. Kështu siç po ecim, vendi për optimizëm gradualisht po humbet dhe e ardhmja duket e mjegullt.

Sidoqoftë, biseda me Shea ishte e këndshme, e rehatshme dhe çlodhëse. Pas një ore, u larguam nga rehatia e lokalit ku ishim për tu kthyer te e përditshmja. Ai vazhdoi për Bruksel, ne të tjerët me punët tona të zakonshme. Pas që u përshëndetëm, ula kokën dhe një detaj i vogël më tërhoqi vërejtjen: këpucët e mija që kisha veshur, ishin nga Kina. Mendova për një çast dhe u kujtova që i kisha blerë vetëm 3 euro !!! E thjeshtëzuar në maksimum, thashë me vete, kjo është çështja.

Rreziku nga tirania e shumicës në demokraci (3)

2006-04-13T10:50:00.000+02:00

Ne teori, tirania e shumicës ndaj pakicës mund të ndodh. Por si mund të evitohet ajo në praktikë ?!

Tani duhet dhënë përgjigje pyetjen themelore: Si është e mundur që në demokracitë e zhvilluara të mos ndodhë tirania e shumicës ndaj pakicës kur demokracia le të hapur çdo mundësi për një tirani të tillë?! Qeverisja e shumicës ende është në funksion por ajo nuk shtyp pakicat, as në aspektin kushtetues e as në atë shoqëror. Çfarë ndodhë?! Autorët për të cilët diskutohet këtu i japin argumentet e tyre të cilat mund të përdoren për të mbështetur faktin se pse sot nuk ndodh tirania e shumicës ndaj pakicave. Ekziston një mekanizëm që e ndalon këtë tirani për të mos u shfaqur dhe ai duket të funksionojë për mrekulli në demokracitë e sotme. Demokracia liberale e ka ndërtuar këtë mekanizëm pasi që ajo është e vetëdijshme për mundësitë e tiranisë së shumicës brenda saj. Demokracia liberale mbështetet në sovranitetin e popullit, por e di që populli mund të kthehet në një turmë të aftë të vejë në lojë interesin publik dhe të përgatisë tiranitë.[1]

1. Tirania e shumicës është zbutur dhe pothuajse është zhdukur fare kur demokracisë në kuptimin e përgjithshëm i është shtuar edhe koncepti i liberalizmit – demokracia liberale. Liberalizmi si ideologji dhe si doktrinë politike që kishte lindur pas Revolucionit Francez, promovonte disa të drejta të patjetërsueshme të individit –individualizmin-, lirinë e të shprehurit, rolin sa më të vogël të shtetit në shoqëri etj, dhe bëhet pjesë e pandashme e demokracisë. Edhe pse një qeverisje e shumicës, demokracia si sistem politik, pas bashkëdyzimit me liberalizmin dhe parimet e tij, kufizon pakufishmërinë e të drejtave të shumicës dhe siguron respektimin e pakicave. Kuptohet, nuk është fjala vetëm për aspektin fizik racor, kombëtar apo gjinor, por edhe për konceptin e raportit të shumicës ndaj pakicës në aspektin e lirisë së mendimeve.

Kur demokracia dhe liberalizmi bëhen së bashku, trajtimi i pakicave nga shumica ndryshon. Shoqëritë e zhvilluara fillojnë të pranojnë faktin se individi ka disa të drejta ku nuk mund të ndërhyjë askush. Madje as edhe shumica me gjithë pushtetin e saj të madh. Njeriu e kishte fituar të drejtën e shprehjes së mendimeve ndryshe nga shumica pa ndonjë frikë nga shtypja e atij mendimi nga kjo e fundit. Demokracisë liberale “nuk i mjafton vetëm demokrati që synon mirëqenien, barazimin dhe kohezionin shoqëror; i duhet edhe liberali i vëmendshëm ndaj problemeve të barrës politike, të formës së shtetit dhe të iniciativës individuale. Demokracia pa liberalizëm lind e vdekur.”[2]

Në demokracinë e vjetër antike, shumica i kishte të gjitha dhe pakicat nuk kishin kurrëfar vlere. Demokracia ishte sundim i pakufizuar i shumicës. Mendimet pakicë shtypeshin, ekzistonin rrallë apo nuk ekzistonin fare. Shumica zotëronte të gjitha të drejtat dhe nuk kishte kufi fare.

2. Giovani Sartori jep një zgjidhje tjetër në lidhje me faktin se pse tirania e shumicës në demokracitë e sotme nuk ndodhë – parimi mazhoritar i zbutur (kufizuar). Sipas kësaj zgjidhjeje, parimi kryesor demokratik se shumica vendosë, ende mbetet dhe ai vazhdon të jetë shtylla e demokracisë si sistem politik, por evitohet tirania e shumicës ndaj pakicave. Sartori thotë se kjo ka të bëjë me dy mënyra të vendimmarrjes në demokraci. I pari është parimi mazhoritar absolut ( i pakufizuar) sipas të cilit shumica vendos dhe ka vlerën e të gjithëve, kurse pakica të hiçit. I dyti është parimi mazhoritar i zbutur (I kufizuar) sipas të cilit shumica vlen më shumë se pakica, por duke e respektuar pakicën.[3] Në bazë të kësaj rregulle të vendimmarrjes, shumica e ushtron pushtetin, merr vendime, por “brenda kufijve të caktuar”. Kjo do të thotë që shumica pranon kufizimin e pushtetit të saj deri aty sa të respekton pakicat, por duke mos hequr dorë nga qeverisja.

Pra, demokracia liberale e ka gjetur mesin me konsensus. Ajo ende ruan qeverisjen e shumicës, por respekton pakicën duke i garantuar asaj mbrojtje dhe pavarësi deri në një shkallë të caktuar. Shumica pranon se bota e brendshme shpirtërore e individit nuk mund të jetë pjesë e imponimeve nga bota e jashtme. Lira e mendimeve mbetet në botën e brendshme dhe e pavarur nga imponimet e jashtme. Kufiri në mes të botës së jashtme dhe asaj të brendshme duhet të jetë i qartë. Individi është sovran mbi veten, trupin dhe mendjen e tij.[4] Kjo do të thotë që ajo çka është individuale mbetet vendim i vetëm atij individi dhe i askujt tjetër, përderisa ai vendim nuk e dëmton tjetrin. Kufiri i individuales shkon deri atje sa të mos ndërhyjë dhe dëmtojë tjetrin. Nëse dikush gabon në rrugën e drejtë, kjo është fatkeqësia e tij, ty nuk të dëmton.[5] Këtë e mbështet edhe Millon-Delsol kur shprehet: “Në demokracitë liberale, i vetmi detyrim që i diktohet individit është të mos përcaktojë si mirëqenie të tij personale një situatë të dëmshme për individët tjerë.”[6]

3. Ndërtimi i shtetit të së drejtës ku ekziston ndarja e pushteteve dhe ku ligji vlen edhe për ata që e kanë bërë atë, pamundëson tiraninë e shumicës ndaj pakicave. Shteti i së drejtës askujt nuk i jep pushtet të pakufizuar dhe mbron dinjitetin e patjetërsueshëm të njeriut. Mjeti i vetëm për t’I shpëtuar shtypjes së pushtetit është dobësimi i tij.[7] Për këtë, te vendet ku është i ndërtuar dhe funksionon ai, shumica ka pushtet të kufizuar, që rrjedhimisht do të thotë ekzistencë për pakicat. Duke e kufizuar pushtetin e shumicës, shteti i së drejtës pamundëson imponimin shoqëror të mendimeve nga shumica (dmth. zgjidh problemin e Tokëvilit dhe Millit) dhe i mbron pakicat duke u bazuar në dinjitetin e patjetërsueshëm të njeriut.

Te vendet ku mbizotëron ligji, pra ku shteti i së drejtës është funksional, shumicat shumë lehtë mund të kalojnë në anën e pakicave dhe anasjelltas. Ato ndërrojnë vendet pa ndonjë frikë nga tirania prej njëra tjetrës kur ato janë si shumicë. Ligji është i njejtë dhe vlen si për njërën ashtu edhe për tjetrën. Të dyja i nënshtrohen ligjit, me gjithë faktin se ai është i aprovuar nga vetë shumica. Ligji respektohet nga shumica ashtu sikurse respektohet nga pakica. Pakicat nuk janë kundër tij, ndërsa shumica nuk provon ta ndërrojë dhe ta kthejë atë në element për shtypje të pakicave.

Te demokracitë liberale shumica bën ligje dhe i respekton ato vetë edhe pse ajo e ka fuqinë t’i bëjë ato ashtu që të vlejnë vetëm për pakicat. Përgjigja mund të jetë se edhe pakica, e më shumë shumica, janë të vetëdijshme se në demokracinë liberale, ato mund të ndërrojnë vendet me njëra tjetrën shumë shpesh. Millon – Delsol jep përgjigje në një pyetje të tillë kur thotë: “grupet opozitare nuk kanë interes të mbështeten te ligjshmëria që u ofrohet për të kaluar në stadin e dhunës sepse ata e dinë se mund të fitojnë pushtetin në procesin e alternimit.”[8] Kjo e shpjegon faktin se pse te demokracitë liberale pakicat nuk rebelohen. Thjesht ato presin për të shfrytëzuar shansin për t’u shndërruar në shumicë në një kohë të përshtatshme.

Një faktor i rëndësishëm i shtetit të së drejtës është edhe ndarja e pushteteve. Rrjedhimisht, kjo ndarje do të ishte në shërbim të mbrojtjes së pakicave. Nëse pushteti ligjvënës do të ndërtohej në atë mënyrë që të përfaqësonte shumicën, pa qenë medoemos skllav i pasioneve të saj, pushteti ekzekutiv – i tillë që të mbante për vete atë pjesë të autoritetit që i takon dhe ai gjyqësor të mbetej i pavarur nga të dy pushtetet tjera – do të formohej një qeverisje, e cila do të ishte prapë demokratike, pa iu nënshtruar ndonjë rreziku të tiranisë.[9] Në kuadër të kësaj ndarjeje të pushteteve, ai nxjerr një element të rëndësishëm, që është prapë në shërbim të ikjes nga tirania e shumicës, e që është gjyqësia e pavarur dhe ata që ai në atë kohë i quante “profesionistë ligjor”. “Profesioni ligjor me atributet e madje edhe me të metat e tij, kundërpeshon të këqijat që ka në natyrën e saj qeverisja popullore”. Në rastet kur shumica shfaq prirjet e saja despotike ashtu që rrezikon të ndrydhë pakicën, “këshilltarët ligjor” ndalin vrullin e tyre. Kur populli amerikan molepset nga pasionet ose rrëmbehet nga vrulli i ideve të tij, ai frenohet dhe ndalet nga ndikimi pothuajse i padukshëm i këshilltarëve të tij ligjorë.[10]

Përfundim

Me gjithë faktin se ky diskutim është parimor, mundësia e aplikimit praktik të këtyre parimeve është e një rëndësie të veçantë. Kosova është demokraci, por jo në kuptimin e gjërë të saj. Deri më sot ajo nuk ka shkuar më tej se koncepti minimal i demokracisë që është demokracia elektorale (në Shqipëri ende është e dyshimtë nëse është arritur kjo). Minimumi që kërkohet nga shkencëtarët politik për një vend të quhet demokratik janë organizimi i dy zgjedhjeve të njëpasnjëshme të lira dhe fer. Kosova tashmë ka provuar se mund të organizojë më tepër se dy zgjedhje të tilla dhe meriton të quhet demokraci elektorale. Disa të tjerë, si p.sh. Hantingtoni me “procesin e dy këmbimeve”, janë më rigoroz dhe kërkojnë që përveç kësaj, partitë politike në pushtet duhet të jenë në gjendje të bëjnë dorëzimin e pushtetit dy herë radhazi pa dhunë. Në Kosovë kjo ka ndodhur vetëm një herë në zgjedhjet e para të pasluftës. Dorëzim të pushtetit pas këtyre zgjedhjeve nuk ka pasur.

Kjo tregon që rruga drejt një demokracie të mirëfilltë liberale është e gjatë dhe e mundimshme. Kushtet që duhet plotësuar nuk janë të pakta. Që ato të plotësohen duhet të kalojë një kohë më e gjatë dhe një përkushtim i veçantë nga të gjitha shtresat shoqërore duke e përfshirë edhe elitën politike.

Përveç zgjedhjeve, një nga kushtet e mëtutjeshme për kalimin në shkallë më të lartë të demokracisë, është largimi i rrezikut të një tiranie shoqërore. Shqiptarët duhet të arrijnë stadin e pjekurisë politike dhe qytetare që shprehjen e mendimit të lirë nga individi ta shohin si normale në jetën e tyre. Për më tepër, liria e shprehjes së mendimeve duhet të kuptohet si e domosdoshme për të ardhmen e shoqërisë shqiptare.

Por esenca e gjithë kësaj nuk qëndron te bërja e ligjeve që garantojnë lirinë e fjalës. Në bazë të ligjit njerëzit mund të jenë të lirë të shprehen, ashtu siç janë tani, por, megjithatë, ata mund të ndjehen të pasigurt, sepse e kuptojnë se mendimi i tyre mund të shtypet shumë shpejt nga shumica dhe të bëhet plotësisht i pavlerë. Kjo lloj tiranie nuk mund të parandalohet me ligj.

Edhe më keq, individët mund të ndjehen se kanë një mendim për ta shprehur në lidhje me një çështje të caktuar, por nuk e thonë fare, sepse e kuptojnë se te ata vepron mekanizmi i tiranisë së shumicës duke aneksuar gjithë hapësirën e mundshme të veprimit të tyre që i takon pakicave. Në kohën kur njerëzit nuk ndjehen të lirë për t’u shprehur për shkak se e kuptojnë se mendimi i tyre është i ndryshëm prej të tjerëve, demokracia liberale nuk është afër për t’u arritur.

Për këtë qëllim shoqëria shqiptare duhet të evitojë rrezikun nga tirania e shumicës në aspektin e shprehjes së lirë të mendimeve. Kjo liri e shprehjes mund të ketë dy etapa që duhet të kalohen. E para është brenda vetë shqiptarëve. Ndërsa e dyta në mes shqiptarëve dhe të tjerëve. Te kjo e fundit bëjnë pjesë popujt e tjerë që banojnë bashkë me shqiptarët dhe popujt që jetojnë larg tyre, pra të gjithë ata që jetojnë jashtë kufijve administrative të Kosovës, Shqipërisë e Maqedonisë.

Brenda vetë shqiptarëve, ata që mendojnë ndryshe nga shumica e që përfaqësojnë pakicën, duhet të ndjehen të lirë të shprehen lirshëm, pa marrë parasysh përmbajtjen e atij mendimi. Në një grup të vogël njerëzish, individi nuk duhet të ndjehet ashtu që mendimi i tij mund të jetë në rrezik të shtypet nga fuqia e mendimit që përfaqëson shumicën e grupit. Kjo lloj tiranie, që Tokëvili e quante tirani shoqërore, nuk është plotësisht e evituar në shoqërinë shqiptare. Jo se njerëzit nuk e thonë lirshëm mendimin e tyre, por ai mendim ende është i rrezikuar në një shkallë të madhe nga tirania e mendimit të shumicës. Ligji iu garanton shqiptarëve lirinë e shprehjes por nuk eviton rrezikun nga tirania e mendimeve që mund të vijë nga shumica.

Kur kjo tejkalohet atëherë shqiptarët duhet të veprojnë njejtë në raport me joshqiptarët. Mendimet pakicë që mund të vijnë nga të tjerët duhet të respektohen e të mos tiranizohen. Nëse mendimet e të huajve përfaqësojnë pakicën, shumica, që në këtë rast është shqiptare, duhet të veprojë duke synuar parimet e demokracisë liberale. Këto parime garantojnë ekzistencën, respektimin dhe tolerimin e mendimeve pakicë. Dhe për shqiptarët, të gjitha këto nuk mund të jenë dëshirë; ato janë domosdoshmëri.

Bibliografia

De Tokëvil, Aleksis. “Demokracia në Amerikë”, Kristalina-KH, Tiranë, 2002

Federalist Papers, No 51

Lok, Xhon. “Letër për Tolerimin”, Plejad, Tiranë, 2002

Mill, Xhon Stjuart. “Mbi Lirinë”, Dukagjini, Pejë, 1998

Million – Delsol, Chantal. “Idetë politike të shekullit XX –të”, Onufri, Tiranë, 2000

Sartori, Giovanni. “Çështë demokracia”, Dituria, Tiranë, 1998, fq.

[1] Million – Delsol, Chantal. “Idetë politike të shekullit XX –të”, Onufri, Tiranë, 2000, fq. 255

[2] Sartori, Giovanni. “Çështë demokracia”, Dituria, Tiranë, 1998, fq. 169

[3] Po aty, 16

[4] Mill, Xhon Stjuart. “Mbi Lirinë”, Dukagjini, Pejë, 1998, fq. 41

[5] Locke, John. “Letër për Tolerimin”, Plejad, Tiranë, 2002, fq. 25

[6] Million – Delsol, Chantal. “Idetë politike të shekullit XX –të”, Onufri, Tiranë, 2000, fq. 262

[7] Po aty, 266

[8] Po aty, 285

[9] De Tokëvil, Aleksis. “Demokracia në Amerikë”, Kristalina-KH, Tiranë, 2002, fq. 95

[10] Po aty, 105

Rreziku nga tirania e shumicës në demokraci (2)

2006-04-06T09:54:00.000+02:00

Pushteti i pakufizuar dhe pakicat nuk përputhen në mes veti. Aty ku ka pushtet të pakufizuar pakicat nuk mund të qëndrojnë. Në këtë drejtim, duke pranuar faktin e një shoqërie pluraliste, demokracia liberale pranon pakicat. Sipas premisave të demokracisë liberale shoqëria është e ndryshme.[1] Pasi që shoqëria është e ndryshme, rrjedhimisht ajo është pluraliste. Pluralizmi mund të ekzistojë vetëm aty ku ka pakica. E pakica ka vetëm aty ku ka pushtet të kufizuar. Ky pluralizëm i mendimeve, që karakterizon demokracitë liberale, i bën të mundur pakicave të mbijetojnë në shoqëritë e tilla. Dhe fakti që shumica nuk shtyp pakicat tregon që “pluralizmi i saj nuk është thjesht një dëshirë abstrakte, as ndonjë teori, as ndonjë vlerë për t’u arritur, por ai duhet të ekzistojë dhe të mbrohet.”[2]

Me gjithë faktin se ishte një adhurues i flaktë i demokracisë ku populli – që është shumica në këtë aspekt- qeverisë me vendin, Tokëvili ishte kundër një pushteti të pakufizuar të shumicës. Sipas tij, “të drejtat e çdo populli kufizohen brenda caqeve të asaj që është e drejtë”, sepse të drejta të pakufizuara kishte vetëm në raportin skllav – skllavopronar dhe për t’I ikur këtij modeli, shumicës kurrë nuk duhet dhënë pushtetin e plotë. Nëse po, “gjuha e skllavit” do të bëhej ajo që do të mbizotëronte raportet në mes të këtyre dyjave.

Milli argumenton ndryshe kundërshtimin e tij ndaj pushtetit të pakufizuar të shumicës. Ai përdorë gabueshmërinë si argument. Në mënyrë logjike, ai thotë se ata që e mohojnë një mendim, duke u munduar të shtypin atë, vetë nuk janë të pagabueshëm. Mendimi që pushteti tenton ta shtypë ka të ngjarë të jetë i vërtetë. Ata që duan ta shtypin, natyrisht, mohojnë vërtetësinë e tij, por ata nuk janë të pagabueshëm.[3] Nga kjo që thotë Milli del se pakicat duhet ekzistuar për shkak të nocionit të gabueshmërisë që vlen për të gjithë, pra edhe për shumicën. Ata që mendojnë ndryshe e ruajnë të drejtën të mendojnë ashtu sepse gjithmonë ekziston mundësia që shumica të jetë gabim në mendimin e saj. Shumica mund ta shtypë atë mendim, por askush nuk mund të garantojë që kjo shumicë nuk e ka të gabuar mendimin e saj. Nëse një mendim apo një doktrinë e përfaqëson shumicën kjo nuk do të thotë se ai mund të shpallet i pagabueshëm. Fakti që ai përfaqëson shumicën nuk e bën atë më të sigurt. Më lejoni të vë në dukje se nuk konsideroj se ndjenja e sigurisë së një doktrine (çfarëdo qoftë ajo) është pranim i pagabueshmërisë.[4] Dhe më tej te “Mbi Lirinë” ai thotë: “Është krejtësisht e mundur që opinioni i një shumice të ngjashme, që i imponohet pakicës si ligj kur është fjala për sjelljet që kanë të bëjnë me atë individ, do të jetë i gabueshëm.”[5]

Përveç kësaj, mendimet e shumicës nuk mund të vlerësohen nga vetë shumica. Ato duhet t’I vlerësojë dikush tjetër. Shumica nuk mund të ketë pikëpamje të caktuara për një çështje dhe pastaj vetë t’I vlerësoj ato. Këto pikëpamje duhet të vlerësohen nga të tjerët që janë pakicat. Dhe vlerësimi më i mirë bëhet kur shumica fton pakicën që t’I kontestojë ato. Pikëpamjet tona më të qëndrueshme nuk mund të vërtetohen ndryshe por përmes ftesës së përhershme për botën që ato t’I kontestojë si të pabaza.[6] Bota që e përmend Milli në këtë rast, nuk mund të jetë tjetër pos pakicave. Mendimet nuk mund të kontestohen nga pjesëtarët e të njejtit grup të cilët janë bashkuar dhe e përbëjnë shumicën, pikërisht për shkak se ato janë të ngjashme me njëra-tjetrën. Parimi demokratik është se askush nuk mund të vendosë vetë se është “më i mirë”; duhet të jenë të tjerët ata që do ta vlerësojnë si të tillë.[7]

Të tjerët shkojnë më tej. Derisa Milli si argument përdorte pagabueshmërinë, ish presidenti amerikan Tomas Xheferson, përdorte arsyeshmërinë. Pa marrë parasysh se shumica sundon në demokraci dhe se vendimet, megjithatë, merren prej saj, ajo duhet të ketë kujdes që pushteti i saj të këtë së paku një kufizim moral. Ai nuk kundërshtonte parimin e qeverisjes së shumicës, por ishte kundër faktit që ajo qeverisje të jetë e pakufizuar. Me 1801 ai deklaronte: “Edhe pse vullneti i shumicës duhet të mbizotëroj kurdoherë, ky vullnet, që të jetë i drejtë (to be rightful) duhet të jetë “I arsyeshëm.”[8] Pra, edhe pse demokracia i jepte të drejtë shumicës duke mos e kontestuar vlerën e vendimeve të saj, Xhefersoni bënte thirrje që vendimet e shumicës të jenë të arsyeshme. Është e qartë se arsyeshmëria që e kërkon Xhefersoni nga shumica, është njëlloj kufizimi i pushtetit të saj. Ajo më shumë ishte një ftesë për kufizim moral të shumicës; një thirrje për respektim të pakicave.

Sartori, ndërkaq, kritikon ndryshe pushtetin e pakufizuar të shumicës. Ai merr një shembull të thjeshtë dhe thotë: Çfarë ndodhë nëse një njeri që ka një mendim të caktuar për një çështje politike, e që është pjesë e mendimit të shumicës, në një moment të caktuar ndërron mendje dhe fillon të mendon ndryshe – pra bëhet pakicë!? Me këtë rast, me automatizëm, ky njeri do të kalonte në grupin e pakicës, d.m.th të grupit që kanë mendime të ndryshme me shumicën në lidhje me këtë çështje. Tani, nëse shumica nuk e përfill fare pakicën dhe pushteti i saj është i pakufizuar, “ai do të hynte menjëherë në kategorinë e atyre që nuk kanë të drejtë të kërkojnë t’u respektohet mendimi.”[9] Sipas kësaj, shumica imponon mendimin duke e mohuar të drejtën e ndryshimit të mendimit, brenda vetë anëtarëve të saj. Ata që njëherë ishin shumicë, mbesin të tillë.

Sidoqoftë, demokracia mund të mbetet ende sistemi më i suksesshëm politik që ka pasur historia njerëzore edhe nëse shumica ka pushtet të kufizuar. Në fakt, demokracia liberale duke e kufizuar pushtetin e shumicës, e shndërron veten në një sistem poliarkik, që do të thotë, një sistem politik që e ndan pushtetin në mes të shumicës dhe pakicave. Demokracia nuk ia jep askujt të gjithë pushtetin, por e shpërndan atë midis shumicave e pakicave që ndërrojnë vend.[10] Duke e shpërndarë pushtetin ajo edhe e kufizon atë. Duke e kufizuar atë ajo i ikë rrezikut që i kanoset nga despotizmi.

Pritjet despotike të shumicës në demokraci – rrëshqitja në anarki

Pushteti i pakufizuar ka si pasojë prirjet despotike të atij që e posedon atë ndaj të tjerëve që nuk kanë fare. Në rastin tonë kjo rrezikon kthimin e demokracisë në anarki, në një sistem politik pa rregulla ku, sipas Hobsit, “njeriu është ujk për njeriun”. Nëse në demokraci shumica është e veshur me një pushtet të pakufizuar atëherë prirjet despotike të saj bëhen të dukshme dhe realizohen. Nuk ekziston asnjë pengesë që ta ndalojë ose qoftë ta vonojë përparimin e saj që ta bëjë atë t’u vëjë veshin ankesave të atyre që i shtyp në rrugën e saj. Kjo gjëndje është e dëmshme në vetvete dhe rrezikshme për të ardhmen.[11]

Për shkak të kësaj fuqie të madhe të shumicës, është e mundshme që demokracia të rrëshqasë në anarki, në një gjendje politike ku nuk mbizotëron ligji dhe nuk ekzistojnë institucionet politike. Nëse institucionet demokratike do të shkatërroheshin ndonjëherë, kjo do të mund të ndodhë për shkak të gjithëfuqisë së shumicës, e cila në të ardhmen mund të shtyjë pakicat në dëshpërim dhe t’I detyrojë ato të përdorin forcën fizike. Atëherë si rezultat do të kemi anarkinë, por kjo do të vijë nga despotizmi.[12] Dhe në të njejtin vend, me fjalë të tjera, ai vazhdon: “Për shkak të një fuqie absolute, shumica në SHBA, gjithmonë tregon prirje despotike dhe për këtë arsye, kur shoh se e drejta dhe mjetet e urdhërimit absolut i janë besuar një pushteti çfarëdo, popull në u quajt a mbret, aristokraci a demokraci, monarki a republikë, aty shoh farën e tiranisë dhe kërkoj të jetoj gjetiu, nën ligje të tjera.”[13]

Rrezikun e “devijimit” të demokracisë dhe shndërrimit të saj në anarki, para Tokëvilit e Millit e kishin dhënë paralajmëruar edhe etërit themeltar të Amerikës. Njëri nga ata, ish presidenti i SHBA-së, James Medison, në “Artikujt e Federalistit” nr.51, shpreh qartë rrezikun që i kanoset të gjithë shoqërisë së vendit të tij nga tirania e shumicës ndaj pakicave. Nëse pakicat nuk do të respektoheshin në demokraci dhe nëse shumica do të përdorte pushtetin e saj të pakufizuar për të shtypur pakicat, atëherë, sipas Medisonit, demokracia do të rrëshqiste shumë shpejt në anarki. Në një republikë ka rëndësi të madhe që, jo vetëm shoqëria të mbrohet nga shtypësit e saj, por edhe të mbrohet njëra pjesë e shoqërisë nga padrejtësitë e pjesës tjetër…..Në një shoqëri, në format e organizimit të së cilës, fraksioni më i fortë mund të bashkohet dhe të shtypë fraksionin më të dobët, mund të thuhet me po aq vërtetësi se anarkia mbretëron njëlloj, si në gjendjen natyrore, ku individi më i dobët është i pasiguruar përballë dhunës së më të fortit.[14]

Dy prej tri formave të mundshme të tiranisë së shumicës

Por kjo tirani e shumicës, si në aspektin e tiranisë së mendimeve dhe në aspektin fizik, në çfarë forme tjetër mund të shfaqet përveç asaj që e pohojnë Tokëvili dhe Milli? Sipas Giovanni Sartorit, tirania e shumicës ndaj pakicës mund të jetë e shprehur së paku në dy prej tri formave të mundshme.[15] Së pari, ajo mund të jetë tirani kushtetuese, pastaj ekziston dyshimi për një tirani elektorale dhe, së fundi, tirania shoqërore për të cilën flasin aq shumë Tokëvili e Milli. Me të paren, Sartori nënkupton tiraninë e shumicës ndaj pakicës duke bërë ligje. Nëse e njejta shumicë kontrollon edhe legjislativin, edhe ekzekutivin, ndarja e pushteteve nuk mund ta pengojë që kjo shumicë të tiranizojë pakicat dhe të shtyp opozitën.[16] Tokëvili kishte cituar Tomas Xhefersonin për të mbështetur frikën e tij se tirania e shumicës mund të shfaqet edhe në formën e tiranisë kushtetuese. Tirania e legjislaturës është në të vërtetë rreziku nga i cili duhet të kemi më shumë frikë dhe i tillë ai do të vazhdojë të jetë edhe për shumë kohë.[17] Por për Millin mbrojtja nga ekzekutivi e legjislativi nuk ishte e mjaftueshme sepse “mbrojtja kundër tiranisë së magjistratit nuk mjafton; duhet të ekzistojë edhe mbrojtja kundër tiranisë së mendimit dhe ndjenjës mbizotëruese”[18] Në kontekstin elektoral, tirania e shumicës, sipas Sartorit nuk ka kuptim fare sepse “në votime pakica nuk ka të drejta: humbësit eliminohen dhe kaq.”[19]

Te e treta Sartori bashkohet me Millin dhe Tokëvilin. Tirania shoqërore ishte ajo prej nga frikësoheshin më së shumti këta dy të fundit dhe Sartori e arsyeton këtë mendim të tyre kur thotë: “Nëse Tokëvili dhe Milli qenë veçanërisht të befasuar dhe të alarmuar nga tirania e opinioneve, kjo ndodhte sepse fokusi i tyre përqëndrohej sidomos te liria e mendimit dhe sepse trembeshin se mos demokracia bëhet bëhej legjitimuese e pushtetit të shumicës mbi mendimin.”[20]

Pse janë të domosdoshme pakicat te demokracitë liberale

Gjithë kjo frikë e këtyre mendimtarëve të mëdhenj nga tirania e shumicës ndaj pakicave i nxjerr në sipërfaqe domosdoshmërinë e këtyre të fundit për funksionimin e demokracisë. Pse?! A nuk ka mundësi që ato të eliminohen dhe demokracia të funksionojë vetëm me shumicën? Logjikisht, nëse eliminohen pakicat, koncepti i shumicës nuk do të ishte i nevojshëm fare, sepse shumica ka kuptim vetëm në një ambient ku ekzistojnë pakicat. Nëse ato tiranizohen dhe si rezultat kanë zhdukjen, atëherë zhduket edhe shumica. Dhe natyrisht, kur nuk ka shumicë e pakica, por ka njëmendësi, sikur në sistemet autoritare, nuk mund të ketë as demokraci.

Demokracia e humb kuptimin dhe nuk do të mund të ekzistonte si sistem nëse i mungojnë pakicat. Mungesa e pakicave ia humb karakterin shumicës – e shndërron atë në njëmendësi. E aty ku mbretëron njëmendësia, mbretëron autokracia. Milli merr një shembull duke krahasuar zhvillimin e Evropës me rajonet e tjera në botë dhe përdorë si argument ekzistimin e pakicave për të arsyetuar përparimin e e kontinentit evropian. Ai thotë se Evropa kishte përparuar si rezultat i ekzistencës së pakicave, për dallim prej rajoneve tjera ku njëmendësia kishte zënë vendin e shumicës dhe pakicave. Fakti që në Evropë ishin disa shtete që dallonin njëra nga tjetra, tregon për ekzistimin e luftës për pozicionin e shumicës. Gara që bëhej për të qenë shumicë, në aspektin ekonomik, rezultonte me ngritjen e konkurrencës së produkteve me qëllim të përfitimit të tregut. Gara e vazhdueshme prodhonte zhvillim të vazhdueshëm.

Te demokracitë liberale zhvillimi i vazhdueshëm nënkuptonte domosdoshmërinë e ekzistencës së pakicave. Prej atij momenti e këtej, nëse nuk do të mbronte ekzistencën e pakicave, demokracia ashtu çfarë e njohim ne sot, nuk do të kishte mundësi mbijetese dhe nuk do të mund të ishte garantues i zhvillimit të atyre vendeve që e kishin adoptuar atë si sistem të vetin politik. Demokracia shndërrohet në një sistem poliarkik, d.m.th me shumë qendra ku secila qendër është në garë të plotë për sa ma shumë pushtet në raport me njëra tjetrën. Kjo shumëqendërsi që nënkupton pranimin e ekzistimit të pakicave del se është në interes të shumicës, sepse pakica siç thotë Milli, duke kontestuar pikëpamjet e shumicës dhe duke e pasur mundësinë e ndërrimit të vendeve me shumicën, nxit vet shumicën që të mbrohet nga ky kontestim. E kjo mbrojtje bëhet duke prodhuar mendime të reja më të sofistikuara që i kalojnë ato të pakicave. Të njejtën gjë bën edhe pakica dhe kështu formohet një qark i pambarim i cili nuk mund të prodhojë tjetër veçse zhvillim.

(Vijon....)

[1] Million – Delsol, Chantal. “Idetë politike të shekullit XX –të”, Onufri, Tiranë, 2000, fq. 283

[2] Po aty, fq. 286

[3] Mill, Xhon Stjuart. “Mbi Lirinë”, Dukagjini, Pejë, 1998, fq. 52

[4] Po aty, 60

[5] Po aty, 146

[6] Po aty, 56

[7] Sartori, Giovanni. “Çështë demokracia”, Dituria, Tiranë, 1998, fq. 76

[8] Po aty, 76

[9] Po aty, 17

[10] Po aty, 72

[11]> De Tokëvil, Aleksis. “Demokracia në Amerikë”, Kristalina-KH, Tiranë, 2002, fq. 93

[12]> Po aty, 95

[13] Po aty, 95

[14] Federalist Papers, No 51. Republika që përmendet nga Xhefersoni ka të bëjë me faktin se deri në lindjen e demokracive të para liberale, republikë quheshin të gjitha shetet të cilat si sistem politik të vetin e kishin demokracinë përfaqësuese. Kjo do të thotë që me republikë, në këtë kohë, nënkuptohej demokracia përfaqësuse. Asokohe vendet demokratike ndaheshin në demokraci dhe republikë që në ditët e sotme janë ekuivalent I demokracisë së drejtpërdrejtë dhe demokracisë përfaqësuese.

[15] Sartori, Giovanni. “Çështë demokracia”, Dituria, Tiranë, 1998, fq. 72

[16] Po aty, 73

[17] De Tokëvil, Aleksis. “Demokracia në Amerikë”, Kristalina-KH, Tiranë, 2002, fq. 102

[18] Mill, Xhon Stjuart. “Mbi Lirinë”, Dukagjini, Pejë, 1998, fq. 34

[19] Sartori, Giovanni. “Çështë demokracia”, Dituria, Tiranë, 1998, fq. 73

[20] Po aty, 74

Rreziku nga tirania e shumicës në demokraci (1)

2006-03-30T20:22:00.000+02:00

Pse na duhen pakicat? Pse nuk lejohen të shtypen ato? Cila është rëndësia e tyre? Pse në demokraci secilit i lejohet të shpreh mendimin e tij? Ky punim, në mes tjerash, synon që në formë akademike të qartësojë rolin dhe rëndësinë e pakicave në demokraci në aspektin e shtypjes së mendimeve të lira. Raporti i shumicës ndaj pakicave në aspektin etnik dhe religjioz nuk është diskutuar, me gjithë faktin se disa pjesë të diskutimit mund të aplikohen edhe në këtë drejtim. Diskutimi është parimor, nuk merr për bazë ndonjë vend të caktuar por, pa dyshim që përfundimet vlejnë për shoqërinë shqiptare.

Çështja e rëndësisë dhe respektimit të pakicave në demokraci është e vjetër sa edhe vetë demokracia. Platoni te “Republika” dhe Aristoteli te “Politika” diskutojnë në parim, në mes tjerash, edhe për shumicën dhe pakicat, në aspektin e lirisë së mendimeve në shoqërinë athinase. Platoni diskuton për rëndësinë e ngritjes së shtetit ku do të duhej të mbizotëronte uniteti shoqëror që do të thotë, ngritja e një shteti ku mendimet e pakicave ose janë të panevojshme ose nuk janë fare të rëndësishme. Edukimi i njerëzve të shtetit, në fakt, do të bëhej ashtu që secili të ketë vendin e vet në shoqëri duke pasur parasysh se cilës prej tri shtresave të njohura i përket. Aristoteli, ndërkaq, diskutonte të kundërtën e Platonit. Sipas tij “të kundërtat” janë pjesë e domosdoshme e shoqërisë nëse shoqëria ka si qëllim zhvillimin dhe ecjen e saj përpara. Uniteti shoqëror i Platonit, sipas Arsitotelit, nuk ishte një koncept i mirë për shoqërinë sepse njëmendësia ishte kundër diversitetit që do të thoshte se ajo ishte kundër zhvillimit të shoqërisë.

Dy mijë vjet më vonë, duke qenë kundër unitetit të mendimeve pa vetëdëshirën e njerëzve, Xhon Stjuart Milli mban anën e Aristotelit. Uniteti i mendimit, pos nëse nuk bazohet në krahasim të plotë dhe të lirë të mendimeve të kundërta, nuk është i dëshirueshëm, dhe se dallimi në mendime nuk është ndonjë gjë e keqe, por e mirë derisa njerëzit të mos jenë në gjendje të njohin të gjitha anët e së vërtetës.[1] Rrjedhimisht, Milli kundërshton Platonin dhe unitetin shoqëror të tij. Komunitetet e vjetra konsideronin se e kishin të drejtën të rregullonin, e filozofët antikë e mbështetnin atë, çdo pjesë të sjelljes private përmes pushtetit, me arsyetimin se shteti kishte interes të thellë nga disiplina e tërësishme trupore dhe mentale të çdo qytetari të saj.[2] Në fakt, të gjithë autorët e përmendur në këtë punim, janë mbështetës të të kundërtave të Aristotelit me po të njejtën arsye kryesore sikur të këtij të fundit – shoqëria njerëzore e ka të pamundur të mbahet dhe të ecë para nëse nuk ekziston lufta e të kundërtave.

Sidoqoftë, prej Greqisë Antike, diskutimi për pakicat dhe shumicat ishte ndalur për një periudhë gati dymijëvjeçare deri te Renesensa, Iluminizmi e Revolucioni Francez. Çështjet në lidhje me llojllojshmërinë e mendimeve në shoqëri u kthyen për diskutim. Rëndësia e pakicave, roli i shumicës, raporti në mes të këtyre dyjave, preken intelektin e filozofëve të mëdhenj të kohës. Ndër të parët që kishte filluar të diskutojë për lirinë në përgjithësi dhe për lirinë e mendimit në veçanti ishte Xhon Lok, për të kaluar pastaj te Tokëvili, Milli, e deri te shkencëtarët e shumtë politik dhe sociolog të njohur të ditëve të sotme, si p.sh: Sartori apo Chantal Millon-Delsol.

Për një kohë të gjatë, pas rikthimit në skenë të Grekëve Antikë, deri te gjysma e dytë të shekullit XIX kur lind liberalizmi, demokracia nuk e diskutonte rrezikun e tiranisë së shumicës ndaj pakicave. Kjo ndodhte për faktin e thjeshtë se ajo ende kuptohej si një sistem politik, ku sundonte shumica me të gjitha të drejtat e mundshme dhe se ç’do gjë, që vendosej nga shumica, pa marrë parasysh veprimin, konsiderohej si e ligjshme dhe e drejtë. Shumica ishte mbi të gjitha. Thelbi i vërtetë i qeverisjes demokratike, është sovraniteti absolut i shumicës, sepse në shtetet demokratike asgjë nuk mund t’I dalë përballë.[3]

Por kjo mënyrë e qeverisjes në demokraci i nxirrte vazhdimisht pakicat si të pafuqishme dhe të pambrojtura. Debati që ishte ngritur për këtë problem lëkundte themelet e demokracisë duke sfiduar pushtetin absolut të shumicës. Problemi ishte se, në njërën anë, shumica kishte të drejtën legjitime të vendimmarrjes dhe, në anën tjetër, ajo duhej të kufizonte pushtetin e saj duke gjetur një zgjidhje për vetë pakicat.

Paradoksi i ushtrimit të pushtetit të shumicës – shtypja legjitime e pakicës

Kjo përbënte një paradoks për vetë demokracinë. Mendimtarë të ndryshëm, adhurues të flaktë të demokracisë, kishin tentuar t’i japin zgjidhje këtij paradoksi duke i ruajtur parimet kryesore të saj. Ata debatonin për rëndësinë e ekzistencës së pakicave dhe kufizimin e pushtetit të shumicës.

Debati ishte parimor ku diskutohej çështja themelore e kufizimit të pushtetit të pakufizuar të shumicës. Në njërën anë legjitimiteti i veprimeve buron shumica, në anën tjetër, thuhet se ajo duhet të ketë pushtet të kufizuar. Si mund të kufizohet, konkretisht, pushteti i atyre që kanë plotësisht të drejtë ta ushtrojnë atë?[4]. Nëse shumica kishte të drejtën e vendimmarrjes e cila ishte legjitime atëherë ajo mund të vendoste edhe për pakicën. Deri atëherë kur diskutohej për demokraci, me vendim të shumicës legjitimohej dhe pranohej çdo veprim fizik apo moral mbi pakicën, pa marrë parasysh se çfarë veprimi ishte ai. Çfarëdo vendimi që merrej, ai nuk mund të ishte jolegjitim dhe jodemokratik sepse merrej nga shumica që në këtë sistem politik e kishte të drejtën legjitime, të patjetërsueshme dhe të pakufizuar të vendimmarrjes.

E drejta e pakufizuar e vendimmarrjes rezultonte me shtypje legjitime të pakicave nga shumica. Pakicat mund të shtypeshin nëse ky vendim merrej nga shumica. Ato mund të tiranizoheshin dhe kjo tirani të ishte legjitime. E rëndësishme ishte që vendimet merreshin nga shumica. Kjo ishte e mjaftueshme për demokracinë. Të tjerat ishin më pak të rëndësishme. Por nëse është kështu, kjo nuk është demokracia që ne e njohim sot. Paradoksi i ushtrimit të pushtetit të pakufizuar të shumicës nuk do të ekzistonte.

Ky problem (paradoks) ishte zgjidhur kur shoqëritë perëndimore kishin filluar të aplikojnë disa parime të liberalizmit në demokraci duke i parë këto të dyja si të pandashme nga njëra tjetra. Parimet liberale, në mes tjerash, promovojnë individualizmin. Individualizmi dhe të drejtat e patjetërsueshme të individit i garantojnë njeriut lirinë e mendimit dhe të të shprehurit, lirinë e zgjedhjes së religjionit dhe një sërë të drejtash tjera për të cilat vendosë vetëm individi për vete dhe askush tjetër. Për më tepër, liberalizmi zvogëlon hapësirën e shtetit në raport me individin duke i dhënë vend dhe të drejta më të mëdha atij. Si rezultat, roli i shumicës kufizohet dhe mundësia e një tiranie të shumicës ndaj pakicës zvogëlohet. Opinionet pakicë mbrohen si të drejta individuale dhe ato të shumicës kufizohen deri në respektim të pakicave duke e zbehur “fuqinë e papërballueshme të shumicës” të Tokëvilit.

Pas përfshirjes së parimeve liberale, demokracia përballon këtë fuqi. Ajo zgjidh problemin e pakicave duke ju garantuar atyre ekzistencën dhe duke kufizuar pushtetin e shumicës. Deri atëherë nuk kishte ndonjë fuqi që mund të ndalte tiraninë e shumicës ndaj pakicës. Pakicat në të gjitha aspektet ishin të pambrojtura dhe me një rrezik permanent të shtypjes nga shumica. Pa parimet liberale brenda demokracisë pakicat rrezikonin ekzistencën e tyre. Fushëveprimi i tyre ishte i papërfillshëm. Nëse i drejtohen opinionit publik, ai përbën shumicën; nëse i drejtohen legjislaturës, ajo përfaqëson shumicën; nëse pushtetit ekzekutiv, ai caktohet nga shumica; forca shtetërore është shumica e armatosur; juria është shumica që ka të drejtën te çështjet gjyqësore.[5] Kjo qëndronte asokohe. Sot, shumica ende qeverisë, por nuk e ka të drejtën e shtypjes së mendimit të pakicave.

Kritika ndaj pushtetit të pakufizuar të shumicës

Por kjo është e mundshme, nëse pushteti i shumicës mbetet i pakufizuar. Më përpara Loku, Tokëvili e Milli, dhe Sartori e Millon-Delsoli tani, duke i dhënë zgjidhje paradoksit të lartpërmendur, kritikonin pushtetin e pakufizuar të shumicës si parim jo të mirë për demokracinë. Loku te “Letër për Tolerimin”, me gjithë faktin se kishte si temë ndarjen e kishës nga shteti dhe liritë individuale të zgjedhjes së religjionit, në mes tjerash thotë: “Zoti nuk i ka dhënë kurrë kaq autoritet në njeriu mbi një tjetër, sa t’I detyrojë ndonjërit fenë e tij”[6]. Pra, duke mbetur brenda kontekstit të raportit të shumicës ndaj pakicave, Loku haptazi kundërshton një pushtet të përqendruar në duar të shumicës aq sa ajo të jetë në gjendje të imponojë vullnetin e saj te pakicat. Tokëvili për të njejtin qëllim, rreth 150 vjet më vonë, shkruan: “Vetëm Zoti mund të jetë i gjithëfuqishëm.”[7] Milli pak vite më pas vazhdon: “Populli mund të dëshiroj të shtypë një pjesë të veten, dhe ndaj kësaj nevojitet po aq kujdes si ndaj çfarëdo keqpërdorimi tjetër të pushtetit.”[8]

Këta autorë thonë se për nga natyra shoqëria është një përzierje e shumicës dhe e pakicave dhe se çfarëdo përpjekje për unifikim artificial të saj do të kishte si rezultat autokracinë. Me këtë rast, përveç që do duhej “edukuar” fizikisht njerëzit për të qenë të gjithë pjesë e shumicës, e që është kundër natyrës njerëzore, atyre do t’u duheshin edhe “ligjërata” morale për t’iu thyer vullnetin. Thyerja fizike bashkë me atë shpirtërore do të ndërtonin një shoqëri ku të gjithë do të ishin shumicë në aspektin e zhvillimit të mendimeve dhe prania e pakicave do të ishte e panevojshme. Sistemet autokratike e kishin ëndërruar një gjë të tillë sepse e kuptonin se unifikimi i tillë i shoqërisë ishte armë e përsosur për ruajtjen e pushtetit të autokratëve. Duke eliminuar pakicat, ata do të eliminonin një numër të madh të grupeve të ndryshme të cilat “janë të afta vazhdimisht të vënë në pikëpyetje themelet e shoqërisë.[9] Fakti që pakicat përfaqësojnë diçka ndryshe nga shumica - sepse përndryshe ato nuk do të ekzistonin fare dhe do të quheshin shumicë – tregon se ato nuk mund të jenë pjesë e mendimit politik autokratik. Pakicat mund të qëndrojnë vetëm në demokraci dhe në asnjë sistem tjetër politik që është provuar deri më sot.

Për këto arsye, pa marrë parasysh fuqinë e madhe të shumicës dhe legjitimitetin e vendimmarrjes së saj, Xhon Stujart Milli angazhohet për mbrojtje të pakicave duke iu dhënë atyre një lloj pavarësie ku nuk mund të ndërhyjë shumica. Nëse nuk na pëlqen, mund ta shfaqim neverinë tonë dhe mund t’I shmangemi, ashtu si mund të shmangemi nga ndonjë gjë që nuk na pëlqen, por për këtë arsye ne nuk duhet të mendojmë se jemi kompetentë t’ia nxijmë jetën.[10] Pra dikush mund të jetë pjesë e shumicës dhe të përfaqësojë një mendim të saj, por ai apo ajo nuk mund të imponojnë mendimin e tyre te pakica duke pretenduar se e kanë atë të drejtë. Pushteti i shumicës duhet të jetë i kufizuar nëse diskutohet për mbijetesë të pakicave.

(Vijon....)

[1] Mill, Xhon Stjuart. “Mbi Lirinë”, Dukagjini, Pejë, 1998, fq. 106

[2] Po aty, fq. 46

[3] De Tokëvil, Aleksis. “Demokracia në Amerikë”, Kristalina-KH, Tiranë, 2002, fq. 91

[4] Sartori, Giovanni. “Çështë demokracia”, Dituria, Tiranë, 1998, fq. 17

[5] De Tokëvil, Aleksis. “Demokracia në Amerikë”, Kristalina-KH, Tiranë, 2002, fq. 95

[6] Locke, John. “Letër për Tolerimin”, Plejad, Tiranë, 2002, fq. 17

[7]> De Tokëvil, Aleksis. “Demokracia në Amerikë”, Kristalina-KH, Tiranë, 2002, fq. 95

[8] Mill, Xhon Stjuart. “Mbi Lirinë”, Dukagjini, Pejë, 1998, fq. 33

[9] Million – Delsol, Chantal. “Idetë politike të shekullit XX –të”, Onufri, Tiranë, 2000, fq. 286

[10] Mill, Xhon Stjuart. “Mbi Lirinë”, Dukagjini, Pejë, 1998, fq. 139

Shtet i majtë apo i djathtë?!

2006-02-08T16:56:00.000+01:00

A duhet të vendosim për një model të majtë apo të djathtë? Kjo është çështja.

Pavarësia e Kosovës do të mbyllë shumë çështje të cilat deri më tani janë trajtuar sikur jetike nga kosovarët. Por, njëkohësisht, ajo do të hap çështje të tjera madhore për diskutim, të cilat janë të domosdoshme dhe, nëse doni, jetike për të ardhmen. Çështja shumë e rëndësishme që shtrohet është: çfarë modeli të shtetit duam? Demokratik po se po, por të majtë, të djathtë apo diku në mes? Kjo ka rëndësi të madhe për demokracinë në Kosovë.

Për demokracinë është folur e shkruar shumë. Në tërë këtë grumbull informacioni një gjë është më e sigurta: Demokracia është sistemi më i mirë politik që është zbuluar nga njeriu. Çërçilli njëherë pat thënë se ajo nuk është sistem politik perfekt, por duke e krahasuar me sistemet tjera politike autoritare dhe totalitare, demokracia është më e mira. Kjo thënie e Çërçillit, përveç kuptimit kryesor që nënkupton faktin se demokracia është sistemi politik më i përafërt më natyrën njerëzore sepse, përveç tjerash, ajo garanton lirinë dhe barazinë para ligjit, në anën tjetër, ajo qartë lë të hapur mundësinë, se demokracia nuk është perfekt dhe për funksionimin normal të saj duhen plotësuar kushte.

Shtetet demokratike, që të quhen të tilla, sipas studiuesve, duhet që së paku të mbajnë dy zgjedhje të lira të njëpasnjëshme. Pra, e nevojshme është që të mbani zgjedhje të lira, të dorëzoni pushtetin pa dhunë dhe ju do të futeni në grupin e vendeve demokratike. Por, brenda këtij grupi dallimet janë të mëdha. Paramendoni, demokraci është Britania e Madhe, demokraci konsiderohet edhe Serbia; demokraci është Franca, demokraci është edhe Shqipëria. Shembujt e dallimeve të mëdha në nivelin e aplikimit të demokracisë – nuk është fjala për zhvillimin ekonomik dhe standardin jetësor - janë tregues i qartë se vendet si Kosova, Shqipëria dhe në përgjithësi vendet e Ballkanit kanë shumë punë në rrugën e tyre drejt një demokracie liberale me standarde të vendeve perëndimore.

Ndarjet ideologjike, në këtë rast, janë thelbësore. Duke filluar me partitë politike dhe pastaj duke vazhduar me gjithë shoqërinë, ndarja ideologjike në të majtë dhe të djathtë është e domosdoshme. Testi i kushteve minimale të demokracisë, që përcaktohet me zgjedhje të lira është tejkaluar. Kosova duhet të vazhdojë tutje. Kjo ndarje e çon vendin një hap më përpara. Duhet kuptuar se kjo nuk është çështje dëshire. Është nevojë, domosdoshmëri.

Po pse është e rëndësishme kjo ndarje? Pse duhet të kemi parti të majta e të djathta? Çfarë na duhen ato? Përgjigjet janë të moçme, duke filluar me Aristotelin e deri te mënyra e funksionimit të vendeve demokratike të cilat i kanë partitë e tyre politike të profilizuara. Aristoteli kishte thënë se “lufta e të kundërtave” sjell avancimin e shoqërisë. Sipas tij, ndeshja e të kundërtave është nevojë thelbësore e demokracisë, sepse kjo ofron zgjedhje për njerëzit. E logjikisht, njerëzit nuk mund të zgjedhin aty ku ka uniformitet mendimi. Prandaj sot, një nga definicionet më të rëndësishme dhe që i bëhen demokracisë, ka të bëjë më atë që thotë se demokraci do të thotë të zgjedhësh. Pra, nëse demokracia është zgjedhje, këto janë modele themelore ideologjike pa të cilat nuk është i mundshëm funksionimi i shëndetshëm i demokracisë. Mund të tingëllojë si cinike, por demokracia funksionon aty ku ka konflikt. Sidomos aty ku ka konflikt idesh. Nga përplasja e së majtës me të djathtën dalin ide dhe oferta të ndryshme të cilat iu ofrohen qytetarëve me mundësi zgjedhjeje. Sot ende vlen i njëjti parim. Qytetarët në botën demokratike kanë mundësi të zgjedhin në mes këtyre dy koncepteve demokratike. Në këtë kuptim, idetë që rrjedhin nga të dy kampet ideologjike të demokracisë, zakonisht i përmbahen parimeve esenciale të tyre.

Ata që pëlqejnë pak nga njëra e pak nga ana tjetër, konsiderohen si të qendrës dhe zakonisht përfaqësojnë pakicën. Diku kah fundi i viteve ’90 të shekullit të kaluar, Bill Klinton dhe Toni Bler kishin propozuar të ashtuquajturën “rruga e tretë” që në fakt ishte një përzierje ideologjike e të dy kampeve. Me fjalë të tjera, këta dy liderë kishin propozuar një liberalizëm të plotë ekonomik, një rol jo shumë të madh të shtetit që është karakteristik për politikat e djathta, dhe politika sociale për të siguruar një minimum jetese për qytetarët që është karakteristikë për politikat e majta. Ata kishin provuar të merrnin më të mirat e së djathtës dhe më të mirat e së majtës për të ndërtuar diçka të re për të cilën mendonin se është zgjidhja më e mirë ideologjike në demokraci. Tomas Fridman, kolumnist me famë i Nju Jork Tajms, është përkrahës i madh i kësaj ideje për faktin se liberalizmi i skajshëm ekonomik, me taksa të ulëta për biznesin, i përzier me politika sociale që garantojnë, siç e quan ai “rrjetën e sigurisë” sociale, sigurojnë një të ardhme akoma më të mirë për qytetarët e vendeve demokratike. Përveç kësaj, sipas tij, djathtizmi vetëm dhe majtizmi po ashtu vetëm, nuk kanë mundësi të sigurojnë mirëqenie dhe rritje ekonomike sikurse që kjo mund të arrihet përmes rrugës së tretë.

Dallimet esenciale

Ndarjet në mes të majtës dhe të djathtës janë të qarta. Në aspektin e ekonomik, i gjithë dallimi ka të bëjë me menaxhim të parave që janë në dispozicion në ekonomisë së vendit. Çka nënkupton kjo? Merreni një shembull me një familje. Merreni me mend që babai është qeveria e vendit dhe të tjerët janë qytetarët. Babai ka parat në dorë dhe ai ka dy zgjidhje: ose të mbledhë më shumë para nga të gjithë ju dhe pastaj të bëj një shpërndarje te secili duke siguruar një barazi sociale në familje, ose të vendosë të marrë shumë pak para nga ju, vetëm sa për të mbajtur sigurinë në familje, ndërsa me pjesën tjetër, ju të jeni të lirë të menaxhoni si të doni. Aq sa fitoni aq para menaxhoni. Në rast se fitoni pak, babai nuk u jep para për ndihmë. Në përgjithësi shuma e parave në shtëpi nuk ndryshon. Ndryshon vetëm mënyra e menaxhimit të tyre. Pra, secili për vete, apo secili te babai i cili pastaj bën një shpërndarje duke siguruar që pak a shumë secili në shtëpi të ketë një shumë të caktuar përmes së cilës iu sigurohet një jetë e rehatshme por jo luksoze.

Tani, ktheni këtë shembull në jetën e përditshme. Ndërroni babanë me qeverinë dhe anëtarët tjerë të familjes me qytetarët. Fotografia bëhet e qartë. Çështja e përjetshme që diskutohet me këtë rast është: a është më mirë që me parat tuaja të bëni vet çfarë të doni, por në rast se mbeteni keq nuk mund të kërkoni ndihmë nga shteti (e djathta), apo ju jeni të pajtimit që të paguani më shumë taksë, që do të thotë se qeverisë i jepni në dispozicion një shumë jo të vogël të parave për t’i menaxhuar, dhe pastaj ajo siguron një shpërndarje sa më të barabartë që është e mundur për të gjithë (e majtë) duke përfshirë këtu edhe të papunët.

Sidoqoftë, dallimet në mes të majtës dhe të djathtës shkojnë më tutje dhe nuk janë vetëm ekonomike. Dallimet qëndrojnë edhe në vlera. Sipas Fatos Lubonjës, parimet e djathta kanë të bëjnë me nacionalizmin, ndërsa të majtët me internacionalizmin; të djathtët parapëlqejnë vlerat konservatore, të majtët më shumë parapëlqejnë ndryshimin e tyre; të djathtët pëlqejnë një rol shumë më të vogël të shtetit e më të madh të individit, të majtët të kundërtën. Për të djathtët, sa më i vogël shteti, aq më mirë. Dallimet nuk përfundojnë këtu, por ato nuk mund të jenë të gjitha pjesë e këtij shkrimi.

Dy raste të suksesshme në të dy anët

Ndarja në të majtë dhe të djathtë ka të bëjë me modelet themelore të ndërtimit të qeverisjes në demokraci. Në fakt, këto janë dy oferta deri diku diametralisht të kundërta për mënyrën e jetesës dhe funksionimin e sistemit demokratik. E rëndësishme është që ato të dyja mund të funksionojnë shumë mirë brenda demokracisë. Shembujt për këtë nuk janë të paktë. Merreni Danimarkën për shembull. Danimarka është në grupin e vendeve më të zhvilluara në botë dhe modeli i funksionimit të shoqërisë së saj është plotësisht i majtë. Vendi ka politika sociale të mahnitshme të cilat sigurojnë një shpërndarje maksimalisht të barabartë të të ardhurave. Të kuptohemi, kjo lloj shpërndarje ekziston për aq sa lejon demokracia si sistem, sepse përndryshe do kalonim në një sistem tjetër politik. Përveç Danimarkës, edhe vendet tjera skandinave shërbejnë si shembuj të suksesshëm të së majtës. Evropa Perëndimore po ashtu është kryesisht e majtë, me tipare aty-këtu të djathta.

Në anën tjetër, vendet ku mbisundon modeli djathtist i qeverisjes, nuk janë të pakta. SHBA-të, natyrisht, janë përfaqësuesi më i qartë i këtij modeli. Për të shmangur keqkuptimin, nuk është se në SHBA ka vetëm parti politike të djathta të cilat pasi që vijnë në pushtet zbatojnë politikat e tyre djathtiste. Partia Demokratike që merret si parti e majtë në Amerikë, ka për themel politika më sociale sesa Partia Republikane që merret si e djathtë. Por, megjithatë, për modelin e shoqërisë amerikane thuhet se është i djathtë, brenda të cilit pastaj funksionojnë “të djathtit e së djathtës dhe të majtët e së djathtës”. Pra, ka politika më pak djathtiste dhe më shumë djathtiste. Vështroni politikat sociale në SHBA dhe do bindeni për këtë. Çështja se pse SHBA-të kanë vendosur për një sistem të tillë, pa dyshim që është e lidhur ngushtë me filozofinë politike amerikane, por kjo nuk është qëllim i këtij shkrimi.

Kosovarët dhe paragjykimet e tyre për të majtën

Tani, provoni edhe njëherë, që të gjitha këto që u thanë deri këtu, t’i shikoni nga këndvështrimi i kosovarëve, atyre pra që kanë të drejtë vote. Pa dyshim që do të vini te ky konkludim: I majti është komunist, i djathti është demokrat. Po të thuash që je i majtë, me automatizëm, ju do të trajtoheni si komunist, madje në disa raste edhe si tradhtar që nuk ia do të mirën vendit tënd. Në anën tjetër, po të thuash se je i djathtë, nënkuptohet se je demokrat, anti-komunist, patriot dhe njëri që punon për vendin tënd. Por, nuk është ashtu. I majtë nuk do të thotë komunist. I djathtë nuk do të thotë demokrat. Sepse nëse është kështu, atëherë e gjithë Skandinavia qenka komuniste dhe, në masë të madhe, e gjithë Evropa Perëndimore. Këto janë paragjykime që duhet tejkaluar. Te ne kjo çështje thjeshtësohet aq shumë sa që duket se nuk ia vlen të debatohet për të.

Natyrisht, këto janë paragjykime që nuk kanë të bëjnë me realitetin por që më shumë më lidhje me mungesën e shkollimit, edukatës, e shumë e shumë faktorëve të tjerë social. Kur kësaj i shtoni edhe mosdijen e klasës politike dhe mungesën e vullnetit për të shpjeguar rëndësinë e ndarjes në majtë dhe në të djathtë (nganjëherë krijohet përshtypja se as ata vetë nuk e kanë të qartë se çfarë kuptimi kanë këto ndarje për demokracinë), paragjykimet shtohen, konfuzioni rritet, injoranca bëhet komode.

Kjo çështje duhet të jetë pjesë e debatit jo vetëm akademik por edhe politik sepse ajo ka të bëjë me të ardhmen, me zhvillimin ekonomik, mirëqenien dhe gjithë filozofinë politike të shqiptarëve. Pavarësia hap çështje të tilla madhore për diskutim dhe ato nuk bën të anashkalohen. Cila do që është zgjedhja për të cilën përcaktohen shqiptarët, ajo së pari duhet të jetë pjesë e një debati të gjerë edhe akademik edhe politik. Edhe e majta edhe e djathta garantojnë zhvillimin ekonomik dhe të mirëqenies sociale. Ajo që nuk na garanton asgjë është mishmashi i tanishëm politik.

Tualetet e fabrikave, mollat dhe një revolucion evropian për Kosovën

2005-12-25T23:24:00.000+01:00

Shoqëritë moderne kohë pas kohe kalojnë nëpër transformime radikale shoqërore që përcaktojnë të ardhmen e tyre dhe që rëndom quhen revolucione. Sot, Kosova veq sa ka filluar një nga revolucionet e saj.

Mbani mend mollat që I hani sot. Provoni të kujtoni, po ashtu, nëse nuk i keni harruar, edhe tualetet e fabrikave ku keni punuar. As mollat e as tualetet e fabrikave, në vitet që vijnë, nuk do të jenë njësoj në Kosovë. Jo për shkak se nuk na pëlqejnë mollat të tilla çfarë i kemi, e as sepse kemi ndonjë problem me tualetet e fabrikave. Hiq fare. Sado e çuditshme e banale që mund të duket, arsyeja është e thjeshtë: ndryshimi i tyre është i domosdoshëm për të ardhmen e vendit.

Seriozisht, varësisht prej madhësisë së mollave, formës dhe cilësisë së tyre, dhe varësisht prej gjendjes së tualeteve në fabrikat e ardhshme në Kosovë, do të përcaktohet e ardhmja e Kosovës në rrugën e saj drejt integrimeve evropiane. Natyrisht, këto kushte janë veç dy nga 80 mijë faqet e ligjeve të prezantuara nga BE-ja, të cilat duhen të përmbushen nga vendet kandidate për anëtarësim. Për të plotësuar këto kushte, Kosovës do t’i duhet një ndryshim dramatik. Një mentalitet shoqëror ndryshe duke përfshirë këtu një vetëdije krejt tjetër për rrugën e Kosovës drejt BE-së.

Më saktësisht, Kosovës i duhet një ndryshim radikal shoqëror. Të kuptohemi, jo një ndryshim që nënkupton marrjen e pushtetit me dhunë nga grupe të caktuara politike për të ndryshuar, po ashtu dhunshëm, sistemin politik. Ndryshimet dramatike nëpër të cilat do të duhej të kalonte Kosova nuk janë aspak të dhunshme. Por padyshim, janë të mundimshme e të rënda për tu kaluar. “Është një proces”, thonë i madh e i vogël në politikën kosovare sot.

“Revolucion”, do ta quante këtë proces, Ralf Dahrendorf, ish rektor i Shkollës Londineze të Ekonomisë dhe Shkencave Politike, dhe një nga sociologët më të famshëm të ditëve të sotme. Te libri i tij “Konflikti shoqëror modern – një ese për politikën e lirisë” Dahredorf thotë se revolucionet nëpër të cilat kanë kaluar shoqëritë e sotme perëndimore, nuk janë aspak vetëm revolucione të dhunshme që nënkuptojnë përmbysjen e regjimeve dhe sistemeve politike. Me gjithë humbjet që iu kishin shkaktuar këtyre shoqërive, revolucionet, që ai i quan politike, nuk ishin më vështirat për tu kaluar. Në këtë kuptim, për shembull, Revolucioni Francez ishte një revolucion politik.

Ishin revolucionet shoqërore. Sipas Dahrendorf, revolucionet janë ndryshime të thella, rrënjësore, të shndërrimit të strukturave themelore të një shoqërie dhe që, për nga natyra, kërkojnë kohë të realizohen. Gjysma e dytë e shekullit të XVIII kishte transformuar thellësisht shoqëritë e zhvilluara të kohës, sikurse që ishin Anglia, Franca e pak me vonë edhe Gjermania. Ky transformim shoqëror ishte i rëndë e i mundimshëm, duke shkaktuar kriza momentale ekonomike, por që në afat të gjatë ishte i domosdoshëm për ruajtur statusin e fuqive botërore të këtyre vendeve. Sipas tij, Revolucioni Industrial, për shembull, ishte një revolucion shoqëror.

Një qind e pesëdhjetë vjet më vonë, Evropa Lindore dhe Juglindore janë shembuj të mirë për ato çfarë thotë Dahrendorfi për revolucionet shoqërore. Duke filluar prej Polonisë dje, e deri në Ballkan sot, shndërrimet e strukturave themelore të një shoqërie janë të dukshme. Në Poloni, për shembull, ajo që në sociologji quhet shtresëzim (stratifikim) shoqëror, që më thjeshtë kuptohet me moton “Secili në vendin e vet që i takon në shoqëri”, kishte zgjatur më shumë se 20 vjet. Përafërsisht e njëjta gjë kishte ndodhur me Hungarinë, Çekinë e Sllovakinë. Bullgaria dhe Rumania janë në të njëjtën rrugë, por ende nuk e kanë përfunduar transformimin.

Ky lloj shtresëzimi i shoqërisë, ky lloj revolucioni, apo ndryshimi dramatik siç do ta quante Dahrendorf, është pikërisht ai nëpër të cilin Kosova do të duhej të ecë. Pra, secili në vendin e vet. Kjo është rruga jonë drejt BE-së. Në parim duket e thjeshtë, por nuk është. Pyesni polakët dhe sllovakët. Pyesni dhe bullgarët e rumunët gjithashtu. Shoqëritë e tyre po tregojnë se mund të transformohen. Ashtu sikurse kanë treguar dhe të tjerët. Mollat dhe tualetet e fabrikave të tyre shumë shpejt do të duken ndryshe.

Edhe tonat do të duhet të ndryshojnë. Pra, mbani mend ato sepse shpejt do të duhet t'i ndryshojmë ato!

Evropa pyet, shqiptarët nuk përgjigjen

2005-12-12T16:57:00.000+01:00

Në raport me Evropën, ne kosovarëve, dukja vazhdon të na mashtroj, e ndërsa evropianët vazhdojnë të na shohin ndryshe nga ç’mendojmë ne. Biseda të zakonshme me qytetarë gjithandej Evropës do t’ju krijojnë këtë përshtypje.

“Dukja të mashtron”, thotë një fjalë e urtë. Në politikë, kjo vlen shumë. Shpesh, e rëndësishme është se si të shohin të tjerët e jo si ty të duket vetja. Perceptimi nga jashtë është jashtëzakonisht i rëndësishëm për realizimin e qëllimeve të rëndësishme politike. Kjo nuk ndodhë vetëm në rrafshin individual. Në raste të tjera, sikur që është shembulli me perceptimin politik të evropianëve në lidhje me kosovarët dhe Kosovën, parimi vlen edhe për nivelin nacional.

Lufta+krimi+shamia = imazh i keq

Janë së paku dy imazhe të cilat pothuajse janë pjesë e çdo evropiani të interesuar sadopak për Kosovën. Së pari, nga pyetjet në fillim, është lehtësisht e kuptueshme se imazhi i luftës ende mbetet i ngulitur në kokat e tyre dhe se nuk ka ndryshuar shumë nga ajo kohë. Madje, aty-këtu fotografia errësohet edhe më shumë kur kësaj i shtojmë edhe kriminalitetin e shqiptarëve në Evropë.

Imazhi i dytë, ndërkaq, bëhet i qartë kur shumica e evropianëve të interesuar, pasi ta kenë kuptuar se jemi një vend me shumicë myslimane, do t’ju bëjnë edhe një pyetje tjetër: “A janë të gjitha gratë e mbuluara me shami në vendin tuaj?”. Nuk do t’ju duhet të mendoni shumë pse kjo pyetje bëhet aq shpesh sot.

Natyrisht, përshtypjet e krijuara nga pyetja e parë dhe shkalla e dukshme e mosbesimit në të dytën, ndryshojnë menjëherë sapo të keni dhënë më shumë informacione për Kosovën. Kosova, megjithëse ka aq shumë për të bërë, nuk është në gjendje lufte. Përveç kësaj, përkundër një mosbesimi në rritje ndaj vendeve myslimane, ajo, megjithatë, është ndër vendet më properëndimore të botës.

Pyetjet që bëhen për Kosovën – jo nga politikanët dhe mediat por nga qytetarët evropianë, mund të mos përfundojnë me kaq. Ato mund vazhdojnë me kulturën, traditën dhe historinë e shqiptarëve të Kosovës. Ndoshta në fund të bisedës, bashkëbiseduesi juaj evropian mund të kuptojë se Kosova edhe mund ta ketë ndonjë vend për ta vizituar; ka ndoshta një traditë për ca gjëra dhe ka një histori të sajën, çfarëdo qoftë ajo.

Një web faqe, ju lutem!

Por pyetja më e vështirë nga evropianët drejt jush do të jetë kjo: “Ju lutem, a mund të më jepni së paku një ueb faqe ku mund të lexoj, për shembull, për traditën, historinë dhe kulturën e vendit tuaj?”. Ata kosovarë, të cilët nuk janë të paktë, e që iu ka ndodhur të takojnë evropianë ose amerikanë të interesuar për Kosovën, e kanë të qartë se kjo është pyetja më e vështirë, për të cilën momentalisht nuk e kemi përgjigjen e duhur. Ose deri diku edhe mund ta kemi, por, vetëm në shqip. Përjashtim bëjnë të dy-tri ueb faqe në anglisht nga bashkatdhetarët tanë.

Nuk është se nuk do të gjeni informacione për Kosovën në internet. Google do t’i gjejë së paku 7,5 milionë faqe. Puna është se do të gjeni fare pak faqe që do të ndryshojnë imazhin e gjendjes së luftës në Kosovë. E edhe më pak të tilla që i përgjigjen pyetjeve tjera.

Pyetja e fundit, më shumë sesa problemin e mosekzistimit të një ueb faqeje, ngrit një çështje tjetër të një rëndësie të veçantë për diskutim në Kosovë: vetëmarketingun e saj në Evropë dhe botë. Mungesa e kësaj vetëreklame ndihmon shumë në këtë dukje të Kosovës nga jashtë.

Imazhi për Kosovën e sotme në Evropë, krijohet nga faktorë të shumtë, duke përfshirë këtu median evropiane. Kuptohet, mungesa e Ministrisë së Jashtme dhe ambasadave kosovare është një minus tjetër në këtë çështje. Dhe, imazhi është ai që është. Larg nga ai që ne kemi dëshirë të jetë.

Por kjo mund dhe duhet të ndryshohet. Sa më shpejt aq më mirë. Dhe për këtë ne duhet të përgjigjemi pyetjeve: Si shihemi nga jashtë? Çfarë strategjie duhet të ndërtojmë për përmirësim të imazhit të Kosovës? Kush duhet të punojë në këtë drejtim? Dhe e fundit por jo më e parëndësishmja, kur do të fillojmë të mendojmë për këtë?

Këtu nuk ka negociata. Përndryshe, dukjet do vazhdojnë të na mashtrojnë. Na pëlequ neve apo jo.

Për një arsimim më të mirë: ikja nga “produkti i ngurtë”

2005-11-21T01:54:00.000+01:00

Mendimi kritik dhe pajisja e nxënësve dhe studentëve me “mjete” për gjetjen e informacionit të nevojshëm, janë elementet thelbësore për evitimin e rrezikut nga stagnimi, apo nga “produktet e ngurta”. Rastet në Kosovë janë me mijëra.

Para disa ditësh, nën organizimin e “Klubit të Debatit”, në Gjakovë u mbajt një debat në lidhje me gjendjen e arsimit në qytet dhe në Kosovë. Të pranishmit, politikanë e joqeveritarë, diskutuan për këtë temë dhe nga debati dolën ide interesante. Në debat u fol edhe për efikasitetin e arsimit kosovar.

Por si të matet efikasiteti dhe si të planifikohet e ardhmja e tij? Efikasiteti i arsimit kosovar duhet të matet me aftësinë konkurruese të “prodhimeve” të shkollave tona në tregun gjithnjë e më të madh e më të hapur për Kosovën. Është pak e rëndësishme se sa të diplomuar do të nxjerrë Kosova. I rëndësishëm do të jetë fakti sa do të jenë të përgatitur ata për t’u përballur me një treg që, për dije dhe profesionalizëm, ka kërkesa gjithmonë në rritje. Sa më shumë njerëz të jenë konkurrentë në treg, aq më efikas do të llogaritet arsimi kosovar. Harroni notat për momentin!

Për këtë arsye të fuqishme, planifikuesit e arsimit kosovar duhet të mbështeten, në parim, në dy shtylla kryesore: mendimin kritik dhe pajisjen e nxënësve dhe studentëve me “mjete” për gjetjen e informacionit të nevojshëm. Te kjo e fundit, për të qenë më i qartë, mjetet nuk nënkuptojnë vetëm pajisje të caktuara teknologjike, por metoda të hulumtimit, që mundësojnë gjetjen, filtrimin dhe analizimin e informacionit të nevojshëm për ne.

Asgjë 100%

Pra, duhet planifikuar që, nxënësit, pas përfundimit të shkollimit, domosdo duhet të jenë të pajisur me mendim kritik. Mendimi kritik ka një përparësi ekzistenciale për zhvillim: pajisjen e nxënësit me një mekanizëm që e shtyn atë të mos pranojë asgjë të qenë. Asgjë si 100% të sigurt.

Për më tepër, çfarëdo që diskutohet, çfarëdo informate që merret, pa marrë para sysh a është profesionale apo akademike, nxënësit mësohen që atë ta marrin me një dozë dyshimi. Dhe është po kjo dozë dyshimi që i shtyn ata të hulumtojnë më tepër dhe të punojnë më shumë, për të dokumentuar se ajo çfarë merret si e pranueshme deri sot, nesër mund të bëhet e papranueshme.

Nxënësit në Kosovë duhet të mësohen se mund të sfidojnë çdo gjë në aspektin shkencor dhe profesional. Kolegëve të tyre në perëndim iu përsëritet ky parim pothuajse çdo ditë në mënyra të ndryshme. Të gjitha zbulimet e deridjeshme dhe ato të sotshmet bëhen duke pasur për bazë këtë parim. Ju keni zbuluar diqka sot, por ndoshta e keni gabim. Deri sa unë të provoj se ju e keni gabim, zbulimi juaj do të mbetet i pranueshëm nga bota akademike dhe profesionale.

Ku është informacioni?

Së dyti, e ardhmja e arsimit kosovar duhet të ketë për qëllim pajisjen e nxënësve me “mjete” për gjetjen e informacionit të nevojshëm. Është e thjeshtë pse: Informacioni i duhur, në kohën e globalizmit, do të thotë para dhe pushtet. Dhe sot, informacioni në dispozicion të individit është i pakufishëm. Problemi është si të vijmë te ai më shpejt e më lehtë. Për këtë, qëllimi kryesor i shkollave perëndimore është gjetja e metodave më të përshtatshme për t’i mësuar nxënësit që të arrijnë deri te informacioni të cilin ata e dëshirojnë.

Në këtë kuptim, barra e rëndë e shifrave dhe fakteve të panevojshme është eliminuar. Sepse, në momentin kur na duhen, ato ose janë të vjetra dhe të papërdorshme, ose janë shumë të lehta për t’u gjetur sa që nuk ia vlen të mbahen në mend fare. Suksesi qëndron te mënyra e gjetjes së tyre. Provoni Google-in !

Natyrisht, kjo nuk nënkupton se nuk duhet të ekzistojnë një kufi elementar i dijes për të gjithë nxënësit që kalojnë nëpër shkollat tona. Pjesë të rëndësishme të historisë, një nivel i caktuar i gjuhës dhe i matematikës, dhe në përgjithësi një nivel elementar në fushat e shkencave shoqërore dhe natyrore duhet të jetë i obligueshëm për të gjithë. Madje, një investim më i madh në fushën e shkencave natyrore do të bëhet i detyrueshëm për kosovarët në të ardhmen.

Sidoqoftë, të dy këto shtylla, mendimi kritik dhe mjetet për gjetjen e informacionit të nevojshëm, janë në shërbim të eliminimit të një rreziku për arsimin kosovar: “produktit” të ngurtë, dëmi i të cilit ka një kohë që ka filluar të ndjehet. Sistemi i arsimit kosovar nuk guxon të nxjerrë në treg njerëz dija dhe informacioni i të cilëve përfundon atë ditë kur ka përfunduar shkollimi i tyre.

Për këtë arsye, në Kosovë ne kemi sot me mijëra raste të njerëzve të diplomuar plotësisht të paaftë në profesionin e tyre. Një politolog që ka mbaruar studimet në kohën e socializmit vetqeverisës në Jugosllavinë e Titos, por që dija e tij ka mbetur aty, nuk mund të jetë konkurrent në fushën e tij sot. I njejti parim vlen, për shembull, edhe për ekonomistët. Një ekonomist, dija e të cilit ka mbetur te ekonomia socialiste, nuk mund të pretendoj të jetë i një rangu me një tjetër, i cili vazhdimisht ka investuar në ngritjen e nivelit profesional në fushën e ekonomisë së tregut. Në kohën tonë, tregu bën rangimin e të diplomuarve. Ai përcakton dhe stagnimin eventual të tyre.

Stagnimi, apo mbetja e nxënësve, te informacioni dhe dija e ditës së fundit të shkollës do të vazhdojë të jetë e dëmshme për arsimin e Kosovës. Raste që e provojnë këtë ka mijëra në Kosovë. Kjo duhet të ndryshohet. Nëse nuk bindeni, vizitoni Universitetin e Prishtinës!